Zandpaden

Liever een weg met stuivend zand én ringslangen dan één met comfortabel asfalt

Ringslang. Beeld Hollandse Hoogte / Nature Picture Library
Ringslang.Beeld Hollandse Hoogte / Nature Picture Library

De provincie Gelderland wil een gevaarlijk fietspad langs een provinciale weg verplaatsen naar het naastgelegen bos. Maar daarvoor moet dan wel een eeuwenoude zandweg worden verhard. Bewoners en natuurbeschermers klimmen op de barricaden.

Twintig kilometer per uur, veel harder kan de passerende auto van een van de be­woners aan de Oude Larenseweg in het Gelderse Epse niet rijden. De bestuurder moet daarbij ook nog een beetje slalommen om de kuilen die op een regenachtige dag vol met modder staan. “En ja, als het ’s zomers kurkdroog is, kan het ook wel stuiven, met al dat zand”, beaamt bewoonster Suzanne Weusten. “Maar toch. Liever dat, dan een verharde weg waar racefietsers, al dan niet elektrisch, langs sjezen.”

Weusten is het gezicht geworden van het bewonersprotest tegen de dreigende verharding van de Oude Larenseweg en de Driekieftenweg, twee zandwegen tussen de dorpen Epse en Harfsen, in de Gelderse Achterhoek. De provincie Gelderland en de gemeente Lochem willen op deze zandweg een verhard fietspad aanleggen van tweeënhalve meter breed, om fietsers een alternatief te bieden voor het onveilige fietspad langs de provinciale weg. Op een oude beuk langs de route hangt daarom nu een bakje met flyers. “We zijn een petitie gestart”, vertelt Weusten. “Die is nu al meer dan duizend keer ondertekend. En echt niet alleen maar door bewoners uit het dorp, die niet zitten te wachten op extra drukte langs hun huis. We hebben ook heel veel ondertekenaars uit Utrecht, Amsterdam en andere plaatsen waar mensen wonen die hier graag vakantie komen vieren.”

Het is de bewoners niet alleen om de rust in hun spreekwoordelijke backyard te doen, benadrukt Weusten. “Deze weg staat al op de oudste kadastrale kaarten uit deze omgeving van begin negentiende eeuw. En hij is waarschijnlijk nog veel ouder dan dat.” Dat wordt beaamd door Henk Hietbrink van de historische vereniging in dit stuk van de Achterhoek. “Over dit zand reden eeuwen terug de marskramers heen en weer. En nog eerder kwamen de zogeheten Hessen vanuit Duitsland naar het westen van Nederland. Er zijn beschrijvingen van deze weg van begin 1700, toen die Hessen over deze zandweg van herberg naar herberg trokken. Het behoud van deze weg gaat dus ook over behoud van cultureel erfgoed!”

null Beeld Thijs van Dalen
Beeld Thijs van Dalen

Een onneembare barrière

Behalve de cultuur staat ook de natuur op het spel, stelt Hietbrink, die ook voorzitter is van Vogelwerkgroep De IJsselstreek. “Rond een zandweg als deze vind je veel meer insecten dan rond een verharde weg, waar vervolgens ook weer vogels op afkomen. We hebben bijvoorbeeld prachtige waarnemingen van een wespendief die langs deze weg een hommelnest zat uit te graven. En ook reptielen en amfibieën profiteren van zandwegen. Er komen hier bijvoorbeeld heel veel ringslangen voor”, stelt Hietbrink. “Er liggen verschillende poelen in de omgeving en ook de Dommerbeek en de Dortherbeek stromen door dit gebied. Wanneer je het gebied gaat doorsnijden met een brede strook asfalt, dan zal dat voor veel van die dieren een onneembare barrière worden. En als ze er wél overheen zouden trekken, of ze gaan aan de rand van het warme asfalt liggen zonnen, dan lopen ze het ­risico dat ze worden platgereden”, vreest Hietbrink. De enige waarneming van een ringslang die tot nu toe vanuit dit gebied op de website waarneming.nl is ingevoerd, geeft Hietbrink gelijk: een exemplaar dat geknakt langs een verharde weg in de buurt ligt.

Zandwegen staan overal in ons land onder druk. Om die reden liet het Brabants Landschap vorig jaar een inventarisatie uitvoeren naar de biodiversiteit rond zandwegen. Op achttien stukken zandpad telden de onderzoekers planten, insecten en vogels. Zij vergeleken dat met de aantallen langs verharde wegen in een verder vergelijkbare omgeving. Het resultaat: rond zandwegen werden bijna de helft meer soorten aangetroffen, met ook nog eens veel meer individuen per soort.

Bovendien zaten rond zandwegen meer soorten van de Rode Lijst van bedreigde planten, insecten en vogels. Zeker in de bermen van zandwegen die in open gebied in de zon liggen, vonden de onderzoekers veel soorten graafwespen en zandbijen die uiteraard op een verharde weg niet veel te zoeken hadden. Onder andere door die insecten kwamen er vervolgens ook 33 soorten ­vogels op de zandwegen af.

Paardentrailers

Het pleidooi van de bewoners rond de ­oude zandweg in Epse wordt dan ook ondersteund door de ‘gebiedsmanager Achterhoek’, van Natuurmonumenten, Udo Hassefras. “Deze weg staat voor veel meer bedreigde zandwegen in het landelijk gebied”, zegt hij. “We zijn met dezelfde gemeente Lochem bijvoorbeeld ook al heel lang in ­gesprek over een ondernemer die een stuk zandweg graag wil asfalteren om comfortabeler met auto’s en paardentrailers bij zijn bedrijf te komen. Maar zo gaan er sluipenderwijs heel veel van dit soort oude wegen verloren. Het onderzoek door onze collega’s van het Brabants Landschap heeft laten zien dat biodiversiteit rond zandwegen echt een factor van betekenis kan zijn. Maar die biodiversiteit staat in dit soort situaties nog nauwelijks op het netvlies van de beleidsmakers. We zitten weliswaar in een biodiversiteitscrisis, maar bij het praktische verharden van zandwegen denken we er gewoon nog niet aan.”

De gemeente Lochem laat weten dat er nog geen knoop is gehakt over het verbreden van de provinciale weg N339 tussen Epse en Harfsen en de eventuele verplaatsing van de naastgelegen fietsstroken. “We verkennen meerdere varianten”, zegt de woordvoerder, “waaronder inderdaad twee varianten waarbij de fietsstroken worden verplaatst naar een nieuw aan te leggen verharde strook van tweeënhalve meter breed over de Oude Larense weg en de Driekieftenweg. Daarbij zou dus een deel van de bestaande zandweg behouden blijven.”

De gemeente zegt ook waarde te hechten aan de cultuurhistorische waarde en de biodiversiteit van de zandweg, net als aan de waarde voor de waterhuishouding en de betere warmtehuishouding rond een zandweg. “Die waarden zullen we moeten afwegen tegen de fietsveiligheid.”

Evolutiebioloog

Henk Hietbrink heeft die afweging al gemaakt, zegt hij. “Als je moet kiezen tussen een weg met kuilen, modder en stof, maar mét ringslangen, of een weg met comfort maar zónder, dan is de keus simpel. En dan is er naast de bestaande provinciale weg nog ruimte genoeg om een veiliger fietsstrook aan te leggen.”

Voor de zomer hopen gemeente en provincie een knoop te hakken, maar de bewoners willen dat niet afwachten. Ze hebben de Taxon Foundation van de Leidse evolutiebioloog Menno Schilthuizen in de arm genomen om een onderzoek te doen naar ­alles wat in en rond de zandweg kruipt. Bij verschillende eerdere, vergelijkbare expedities haalde Schilthuizen al insecten of andere diertjes uit de bodem die nog niet bekend waren voor Nederland. “De resultaten van het onderzoek zullen door Schilthuizen worden beschreven in een rapport dat aan het gemeentebestuur van Lochem ter beschikking zal worden gesteld”, zeggen de bewoners hoopvol.

Lees ook:

De natuur is geen plaats voor enorme betonnen fietspaden

Laatst was columnist Patrick Jansen na jaren weer eens in het Bargerveen bij Emmen. Het is een van de laatste restanten van het uitgestrekte Bourtanger hoogveenmoeras, ooit 3000 km² groot. Tot 1992 werd hier nog ontwaterd en geveend.

Help! Het zandpad wordt geasfalteerd

Zandpaden in veel Brabantse gemeenten zijn vogelvrij, vinden milieubeschermers. Dat gaat ten koste van flora en fauna én de cultuurhistorie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden