WandelenVeenhuizen

Lieflijk museumdorp heeft nog iets grimmigs

null Beeld Johan Nebbeling
Beeld Johan Nebbeling

Veenhuizen is genomineerd voor de Werelderfgoedlijst. Eens was dit ‘Hollands Siberië’, gebouwd volgens principes van functionaliteit, waar landlopers werden heropgevoed.

De rijen witte kruizen op het verstilde kerkhof van Veenhuizen doen denken aan de oorlogskerkhoven van Normandië. Met dat verschil dat de kruizen daar naam en rang van de gesneuvelden vermelden. De kruizen op de dodenakker van de voormalige Kolonie van Weldadigheid zijn naamloos.

De overledenen werden zo nietswaardig geacht dat ze anoniem in een juten zak werden begraven. De witte kruizen werden pas in 1974 geplaatst en alleen op een beperkt aantal van de circa 16.000 ongemarkeerde graven van deze trieste, afgelegen dodenakker.

Het kerkhof – ook wel ironisch ‘Het Vierde Gesticht’ genoemd – symboliseert de bittere geschiedenis van wat tegenwoordig een idyllisch museumdorpje is met monumentale status. Veenhuizen telt 124 rijksmonumenten en staat op de nominatie voor een plekje op de Werelderfgoedlijst van de Unesco.

Meest opvallend aan het dorp zijn de opschriften op de gebouwen: Deugdzaamheid, Rust Roest, Werkzaamheid. Nu vinden we ze pittoresk en kijken er met vertedering naar: ach, wat bijzonder! Maar wat zullen de tegen hun zin gedeporteerde landlopers en alcoholisten ze hebben gehaat, die van burgerlijke voortreffelijkheid doordrenkte aansporingen. Als ze al konden lezen natuurlijk. In Veenhuizen werden ze via harde (land)arbeid en strenge tucht heropgevoed tot modelburgers. Wat trouwens maar mondjesmaat lukte.

null Beeld Johan Nebbeling
Beeld Johan Nebbeling

Onvrijwillige kolonie

Als ‘Hollands Siberië’, zo stond Veenhuizen bekend. Een van de zeven ‘Koloniën van Weldadigheid’ die vanaf 1822 met de beste bedoelingen werden opgezet door Johannes van den Bosch. De sociaal bewogen generaal wilde er de enorme armoede en bijbehorende ellende mee bestrijden die Nederland in hun greep hield na de Napoleonistische tijd. De meeste koloniën waren vrijwillig, Veenhuizen was de grootste van de drie onvrijwillige en tot 1989 van de buitenwereld afgesloten.

De orde en tucht die het dagelijks leven in de kolonie stuurden en de strikte hiërarchie – ook tussen de medewerkers – bepaalden het aanzien en het karakter van Veenhuizen. De verpleegden, zoals de gedeporteerde paupers eufemistisch werden genoemd, kloetten met honderden samen in drie carrévormige gestichten. De medewerkers, al naar gelang hun rang, bewoonden een kleiner of groter woonhuis. De woningen van de hogeren in rang hadden een stichtelijk opschrift. En wie écht wat te vertellen had, mocht in zijn tuin een rode beuk planten.

Het is een wonderlijke ervaring om door dit dorp te lopen, waar niets organisch is gegroeid. Het symmetrische grondplan is tot in detail op de tekentafel ontworpen. Dat zie en vóel je. De woningen en gebouwen verschillen in grootte, maar zijn in dezelfde ‘staatkundige’ stijl opgetrokken die gezag en functionaliteit uitstraalde. De meeste zijn ontworpen door vader en zoon Metzelaar, architecten die van ‘justitiële bouwwerken’ succesvol hun businessmodel maakten.

null Beeld Johan Nebbeling
Beeld Johan Nebbeling

Na twee eeuwen heeft de sombere grimmigheid van het verbanningsoord plaatsgemaakt voor de nostalgie van het (geromantiseerde) verleden. Het patina van de tijd heeft over wat bitter en scherp was, een zachte, lieflijke sluier gelegd.

Veenhuizen zet zichzelf op de toeristische kaart met de olijke slogan ‘Veenhuizen boeit’. Het (nu wegens corona gesloten) Gevangenismuseum, gevestigd in een van de vroegere gestichten, toont hoe het er vroeger aan toe ging in het strafrecht. Leuk en leerzaam.

De natuur in en rond het dorp – met hard labeur aangelegd door de verpleegden – is tot volle wasdom gekomen. Het is een genot om door de brede, kaarsrechte en met hoge eiken omzoomde lanen te dwalen, waar vogelgezang tussen het nog prille bladerdak de komst van de lente aankondigt. Bewoners bewerken hun tuintje, op de bankjes voor restaurant Bitter en Zoet – vroeger behorend tot het ziekenhuis – koesteren de spaarzame toeristen zich met een cappuccino met havermelk in het iele lentezonnetje.

Het Spaanse kerkhof

Buiten het dorp kun je je op een doordeweekse dag als vandaag alleen op de wereld wanen en even verwijlen bij het ‘Spaanse Kerkhof’ – dat geen kerkhof is maar een verhoogde, door dennenbomen omzoomde plek waar ooit het dorp Veenhuizen stond dat ten prooi viel aan de bouw van de gelijknamige strafkolonie. Niemand weet waar dat Spaanse Kerkhof op slaat.

Even verderop betreed je het dal van de Slokkert, een gekanaliseerd riviertje dat tien jaar geleden zijn bochtige loop terugkreeg. De Gallowayrunderen die Natuurmonumenten er laat grazen, houden zich verborgen.

Je zou door al die romantische schoonheid bijna vergeten dat Veenhuizen nog altijd drie echte gevangenissen herbergt: Norgerhaven, Esserheem en Klein Bankenbosch. Onvermijdelijk stuit je op enig moment op zo’n met hoge hekken omgeven strafinrichting. Dan toont dat lieflijke museumdorp onverwacht zijn grimmige kant.

Veenhuizen ligt in Drenthe, tegen de grens met Friesland, langs de N919. Per openbaar vervoer is het bereikbaar met bus 14 vanaf Assen richting Drachten. Het museumdorp heeft horecagelegenheden, diverse bed- en breakfasts en vakantieverblijven, een hotel en twee (nu vanwege corona gesloten) musea: het Gevangenismuseum en het Graftrommelmuseum. Rond en door het dorp lopen wandelroutes en geregeld worden thematische (groeps)wandelingen georganiseerd. Zie ook: veenhuizenboeit.nl

Lees ook:

Gevangenen vertellen in plat Nederlands fraai over hun eigen leven

Maakster Marjolein Knol (1991) kwam maandenlang over de vloer bij de gevangenis in Veenhuizen. De bewoners en bewaarders zijn trots op de omstandigheden in de ­gevangenis, met ruime groene luchtplaats en ervaren personeel. Ze maakte er een podcast over.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden