Klimaatpsychologie

Last van klimaatangst? Praten helpt zeggen deze onderzoekers

Gio Tamacas, een activist van Extinction Rebellion huilt als hij zijn beslissing aan de pers toelicht om in Washington in hongerstaking te gaan bij het kantoor van Nancy Pelosi, voorzitter van het Huis van Afgevaardigden. De milieugroep wilde zo Nancy Pelosi dwingen tot een interview over klimaatverandering. Beeld Getty

Een behandelplan voor mensen die last hebben van klimaatstress of landschapspijn is niet nodig. De net opgerichte Klimaat Psychologie Alliantie Nederland wil vooral erkenning van deze gevoelens.

Het groene licht voor de oprichting van de Klimaat Psychologie Alliantie Nederland was nog niet gegeven, of een paar weken later diende een andere crisis zich aan: de wereldwijde uitbraak van het coronavirus. Misschien niet het beste moment om het te hebben over angst voor klimaatverandering en pijn door natuurverlies, realiseren zich twee van de initiatiefnemers, Rembrandt Zegers en Evanne Nowak. Aan de andere kant, ‘mensen zien nu dat we collectief iets kunnen doen’, constateert Zegers. “De coronacrisis is zo heftig en acuut, dan is er iets mogelijk blijkbaar.”

Het omgekeerde, dat individueel handelen er niet toe doet, is juist een van de gedachten die het mensen moeilijk kunnen maken om te gaan met de dreiging van klimaatverandering. Die komt zo gestaag en onheilspellend op de wereld af, wat maakt jouw zonnepaneel, vegetarische rookworst of ontsteende tuintje dan nog uit? Dat machteloze gevoel groeit, zien psychologen, net als de angst voor wat klimaatverandering met de wereld zal doen en het gevoel van verlies door het verdwijnen van soorten en aantasting van het landschap.

Denk niet de hele dag na over het klimaat

De Amerikaanse vereniging voor psychologen, de APA, heeft tips voor gesprekken met mensen die last hebben van klimaatangst. Bouw aan het zelfvertrouwen, steun optimisme, moedig het zoeken naar oplossingen aan, zoek naar een bron van zingeving, zorg voor een goed sociaal netwerk en handhaaf de connectie tussen je cultuur en het landschap.

De aanbevelingen komen deels voort uit de vragen van mensen die een klimaatramp hebben meegemaakt, zoals een orkaan of overstroming, of uit hun leefgebied moeten vertrekken. Vandaar de tip: wees voorbereid, weet wat je te doen staat als het gebeurt.

De Engelse en Nederlandse invalshoek is meer: praat over, mogelijk nog onbestemde, gevoelens van verlies. De Engelse Climate Psychology Alliance biedt drie gratis gesprekken op afstand. Daarna volgt verwijzing naar een therapeut. De drie sessies werden eerst door een tak van de actiegroep Extinction Rebellion aangeboden. De CPA geeft ook tips, zoals wees niet de hele dag met het klimaat bezig en weet dat je niet de enige bent die stress ervaart door dreigende klimaatverandering. Wie in Nederland met een psycholoog wil praten, krijgt dat vergoed als de klachten aan een stoornis te koppelen zijn, zoals depressie, en er een verwijzing van de huisarts is.

Om psychologen, therapeuten en anderen te helpen dit soort gedachten van hun cliënten serieus te nemen en er adequaat op te reageren, hebben Zegers en Nowak de Klimaat Psychologie Alliantie opgericht. Zegers, van oorsprong bioloog, onderzoekt de relatie tussen mens en natuur aan een Britse universiteit. Daarnaast doorliep hij enkele therapie-opleidingen en begeleidt organisaties met veranderingen, bijvoorbeeld als ze met meer oog voor de natuur willen opereren. Nowak is humanistisch geestelijk verzorger en gespreksleider en deed onderzoek naar apathie en klimaatverandering.

‘Frustraties lopen op’

Het is niet de bedoeling van Zegers en Nowak klimaatangst of landschapspijn als een stoornis te definiëren waarvoor een behandelplan klaar moet liggen. Zij merken in de praktijk dat de dreiging van klimaatverandering aanwezig is, maar dat veel mensen die nog niet goed kunnen duiden. “Het is een soort stress, frustraties lopen op, mensen hebben zorgen”, ziet Nowak. “Dat neemt toe. Het was ook een heftig jaar met de bosbranden in Australië, al die rapporten die melden dat er nog maar weinig tijd is om iets aan klimaatverandering te doen, de studie naar het uitsterven van soorten in de wereld: het was een tsunami aan hele heftige boodschappen.”

Het gaat erom die onbestemde angst of boosheid te bespreken en niet te reduceren tot een individueel probleem, zegt Zegers. “Ik vraag mensen bijvoorbeeld: wat verlies jij in het licht van de klimaatcrisis. Mensen worden dan verrast door hun eigen antwoord. Het gaat niet om het inleveren van de auto of dat soort concrete dingen, maar om hun wereldbeeld, toekomstdromen, verlies van onbevangenheid. Mensen ontdekken dan ook dat heel veel mensen zulke gedachten hebben, dat er van onverschilligheid – hoewel je dat op het eerste oog misschien zou denken – eigenlijk geen sprake is.”

Klimaatpsychologie

Hoeveel mensen in Nederland onder die gevoelens gebukt gaan, is niet bekend. In Engeland is er al langer aandacht voor klimaatpsychologie, daar vroegen zo’n 400 mensen om mentale hulp. De Amerikaanse psychologenclub bracht twee jaar geleden een rapport met daarin ook tips voor de behandeling (zie box).

In Nederland is zo’n gereedschapskit nog niet voorradig. “We moeten het eerst agenderen, dat is wat we met de alliantie willen doen”, stelt Nowak. “Erkennen dat ecologische achteruitgang en klimaatverandering tot existentiële verwarring kunnen leiden.” Intussen onderzoeken ze gesprekstechnieken die kunnen helpen, zegt Zegers. “De ‘contemplatieve dialoog’ bijvoorbeeld, waarbij veel stiltes vallen en deelnemers aangezet worden hun rationele gedachten even opzij te zetten en hun ervaringen te onderzoeken.”

Nowak en Zegers willen daarnaast samenwerken met andere disciplines, niet alleen psychologen aanspreken maar ook bijvoorbeeld sociologen en beleidsmakers. “Klimaatverandering en verlies van natuur zijn zowel individuele als collectieve ervaringen”, zegt Nowak. “Neem de pijn die je voelt over verschralend landschap. Dat is ook politiek. Het landschap is kennelijk de moeite waard om verlies bij te voelen. Het gaat hier niet om een pathologisch individueel probleem waar je met een stappenplannetje doorheen komt.”

Boosheid van de boeren

Het gesprek over die pijnlijke ervaringen is nog lang geen vanzelfsprekendheid. Nowak wijst naar de boosheid van de boeren om de stikstofimpasse.

Boerenprotest vorig jaar in Den Haag. Belangenbehartiger LTO Noord riep op tot het boerenprotest en eist een opschorting van de beleidsregels rond stikstof. Beeld ANP

“Dat gaat ook over verlies, over wat de boeren moeten opgeven, hun identiteit, hun denken over wat wel en niet goed handelen is.” Maar de discussie gaat vervolgens over feiten en cijfers en al dan niet pijnlijke oplossingen. Dat werkt niet, denkt Nowak.

“Geef de boeren de kans stil te staan bij wat er gebeurt. Erken hun emoties. Laten we een publiek gesprek voeren vanuit compassie en empathie. Dat is uiteindelijk ook effectiever.”

De alliantie is er niet op uit mensen de weg naar klimaatactie te wijzen. Dat kan het gevolg zijn van praten over wat klimaatverandering met de wereld doet, maar dat is niet het doel.

Hoewel Zegers en Nowak wel parallellen zien tussen de coronacrisis en de klimaatdreiging, houden ze de twee liever uit elkaar. Nowak: “We vallen nu letterlijk stil. Normaal krijgen we juist te horen dat we dingen moeten doen, dat kan nu nauwelijks. Dat stilvallen, die vertraging moeten we toelaten om ons te kunnen heroriënteren. Het is te vroeg om met allemaal analyses te komen wat we hieruit kunnen leren, het is nog maar net begonnen.”

Lees ook:

Naar de rechter voor een schoon milieu? 

Dat gaat steeds vaker gebeuren, denkt jurist Daphina Misiedjan (32)

De taal van Extinction Rebellion: met knalkleuren de klimaatboodschap overbrengen

De beeldtaal van de klassieke milieubeweging met idyllische plaatjes, van dier en natuur in harmonie, vindt Clare Farrell van Extinction Rebellion een mislukking. ‘Die bereikten de afgelopen dertig jaar niks.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden