Landbouw en het terugkrijgen van bijzondere natuur gaan best samen

Ben J. Koks, 1963 is een Nederlandse ornitholoog en natuurbeschermer, tevens oprichter van Werkgroep Grauwe Kiekendief. Het Buijtenland van Rhoon wordt een gebied van 600 hectare voor natuur en recreatie waar natuur, recreatie en landbouw in harmonie samengaan. Beeld arie kievit

Ben Koks is een natuurman, maar hij gelooft óók in landbouw. In de Zegenpolder bij Rhoon komen die twee, natuur en landbouw, samen. 

De landbouw moet er een goede boterham kunnen verdienen, en hij weet zeker dat de veldleeuwerik weer over de akkers gaat zwieren. Akkernatuur heet het. “Wat wij bedacht hebben is niet nieuw, maar spiksplinternieuw. En het is geen luchtfietserij”, zegt Koks over de proef die drie jaar gaat duren. Ook in Groningen wordt zijn plan nu uitgewerkt.

Koks komt graag in de Zegenpolder, een gebied vlakbij Rhoon, iets ten zuiden van Rotterdam. Op de achtergrond zoemt constant de grote stad. Maar hier voor hem ligt een authentieke Nederlandse polder, omringd door dijken met karakteristieke populieren. “Die bomen horen hier bij. Dit is echt een open, Nederlands cultuurlandschap”, zegt Koks.

Koks wilde ooit boer worden, maar een eigen boerderij zat er niet in - zijn vader was timmerman. Hij kwam na een opleiding op de landbouwhogeschool terecht in de landbouwecologie. Koks is nu directeur van de Stichting Werkgroep Grauwe Kiekendief, een kennisinstelling die veel onderzoek doet. Zaterdag kreeg hij in Utrecht de Heimans en Thijsse Prijs voor zijn inzet om de boerenlandvogels te beschermen.

'Vergoeding'

Zijn achtergrond klinkt door in zijn missie: laten zien dat moderne landbouw én het terugkrijgen van bijzondere soorten kunnen samengaan, mits de juiste ecologische kennis toegepast wordt. Dat bewees hij eerst in Groningen, met de inrichting van vogelvriendelijke akkerranden, en die kennis gebruikt hij nu in Rhoon. Ook met dit nieuwste idee, de akkernatuur, zit hij op het spoor dat GroenLinks-Europarlementariër Bas Eickhout de milieubeweging zaterdag voorhield. Natuurbeschermers moeten samen met boeren het systeem veranderen, zei Eickhout bij de uitreiking van de natuurprijs aan Koks.

Vanwege zijn kennis van landbouw en natuur, werd Koks betrokken bij de proef in een deel, circa 74 hectare, van de Zegenpolder. Deze landbouwgrond maakt onderdeel uit van het gebied dat de provincie Zuid-Holland heeft aangewezen als compensatie voor de Tweede Maasvlakte. Al twintig jaar geleden werd de basis gelegd voor de uitbreiding van de Rotterdamse haven. Het zeeleven dat daardoor werd vernietigd zou ‘vergoed’ worden door de aanleg van 600 hectare nieuwe natuur.

Daar wordt dus dan nu, na járen vergaderen, mee begonnen. Aanvankelijk zou er nieuwe natuur komen zoals die in het hele land wordt aangelegd. Waterpartijen, gras, grote grazers - dat werk. “Natuur erin, landbouw eruit”, noemt Koks dat. En hij mag dan gelauwerd vogelbeschermer zijn, hij vindt het een heilloze weg. “De landbouw kan drager zijn van het landschap. Ik gelóóf in een wereld waar landbouw, cultuurhistorie en natuur hand in hand gaan in plaats van elkaar tegenwerken. Dus hier geen gerommel met hoogstamboomgaarden, scheerheggen en andere fratsen die niet passen bij het akkerland aan de Oude Maas, maar een project waar eerder geteste maatregelen in combinatie met een doordacht bouwplan het verschil gaan maken.”

Uitgeput

De akkers worden dus anders ingericht. De spruiten en mais moesten eruit, ook de aardappelen en bieten hadden de grond te zeer uitgeput, en voor de vogels was er geen voedsel meer te vinden. “Alle akkervogels zijn hier verdwenen”, gruwt de vogelkenner met de verrekijker om de nek. “Patrijzen en veldleeuweriken komen hier niet meer voor. Dat is een knappe prestatie, daar moet je echt je best voor doen om die weg te krijgen.”

Het nieuwe bouwplan ziet er heel anders uit. Door een andere opzet kunnen aardappelen en bieten blijven, maar hun aandeel wordt wel aanzienlijk verminderd. De tarwe wordt deels geoogst, maar blijft ook deels staan, zodat het dient als vetbol voor vogels. Naast de oude gewassen is er gezocht naar nieuwe, die passen bij deze tijd waarin bijvoorbeeld gevraagd wordt om vervangers van vlees. Dus groeit er luzerne, een eiwitrijke plant die nu wordt gebruikt voor veevoer, maar die mogelijk ook geschikt is voor een vega-burger.

Met luzerne had Koks al ervaring, ook in de Groningse vogelakkers groeit dit meerjarige gewas. Voordeel van luzerne is, legt Koks uit, dat die goed is voor de bodem, de wortels houden stikstof vast. Ook mosterdzaad, blauwmaanzaad en veldbonen zijn producten die passen in een bijdetijds-menu en die, zo verwacht Koks, ook op de regionale markt aftrek vinden.

Natuurlijke bestrijdingsmiddelen

Tussen de planten zijn stroken vrijgelaten, voor vogels en voor bloemen waar insecten op afkomen. Het idee is dat die natuurlijke bestrijdingsmiddelen een deel van de insecticiden overbodig maken. Dat is gunstig voor de portemonnee van de boer: chemische bestrijdingsmiddelen zijn immers duur. In totaal wordt zo’n dertig procent van de polder gereserveerd voor akkerflora en -fauna, de rest is voor de landbouw.

Of dat niet veel te weinig is om winstgevend te kunnen zijn? “De tijd zal het leren. Ook voor ons is dit een leerschool”, zegt Kees Klok, directeur van Dick Klok cultuurtechniek, dat met de ‘Combinatie Zegenpolder’ verantwoordelijk wordt voor het boeren in de polder. Voor de herinrichting van het compensatiegebied is 150 miljoen euro uitgetrokken, maar uit die ruif krijgt Kloks bedrijf niks, ook niet als het niet rendabel blijkt te zijn.

Het bedrijf van Klok heeft ervaring met werken in natuurgebieden, en het is een loonbedrijf voor de agrarische sector. Ze zijn gevestigd in Heenvliet, op Voorne Putten. Weliswaar ligt Voorne Putten niet ver van Rhoon, de loonwerker die in de Zegenpolder aan de slag gaat, is geen man ‘uit het gebied’.

Ingewikkelde voorwaarden

Boeren uit de buurt zijn kritisch. Op de aanbesteding heeft geen van hen zich ingeschreven. De voorwaarden waren dermate ingewikkeld dat een eenmansbedrijf er onmogelijk aan kan voldoen, zegt Adjan Vos, woordvoerder van de agrariërs, die zich hebben verenigd in VABIJ, de Vereniging Agrarische Belangen IJsselmonde. “Je moet er vijf man voor op kantoor hebben zitten”, zegt Vos, die een akkerbouwbedrijf en een paardenpension heeft vlakbij de Zegenpolder.

“Het is van de zotte dat dit niet gebeurt met de zittende ondernemers”, vindt Vos, die nu concludeert dat het experiment ‘een dingetje’ is van de provincie. “Wij zijn ondernemers, geen uitvoerder van een speeltje van de provincie. Wij mochten ook inschrijven, maar dit is meer iets voor loonwerkers.” Een woordvoerder van de provincie wijst elke beschuldiging van de hand: Zuid-Holland is gehouden aan de aanbestedingsregels. En dat betekent dat iedereen mag meedoen.

In de rest van het natuur-compensatiegebied willen Vos en zijn collega’s op de akkers graag plaatsmaken voor natuur. Tenminste, als ze daar een vergoeding voor krijgen. “En daar moeten we bij de provincie ontzettend ons best voor doen.”

Ben Koks is totaal niet onder de indruk van de kritiek van Vos en de zijnen. Hun project betekent volgens hem voor de natuur weinig. Hij vindt het op zich wel erg jammer dat de plaatselijke agrariërs niet mee willen doen, dat had zijn project nog meer met de streek verbonden.

En dan hadden ze de ervaring op kunnen doen die Kees Klok nu in de Zegenpolder hoopt te krijgen met deze nieuwe vorm van boeren. Klok: “Iedereen zit op de duurzame toer, we zien het weideboeren ook doen. We doen mee, misschien gaan we onderuit, maar dan hebben we wel de ervaring. Niemand weet of dit experiment gaat lukken.”

Ben Koks heeft evenmin garanties, maar op grond van zijn ervaring heeft hij er alle vertrouwen in dat het kan, verdienen met landbouw die het vogel- en plantenleven versterkt en tegelijkertijd het eeuwenoude cultuurlandschap behoudt. Koks heeft inmiddels een hele bus vol bestuurders, ambtenaren, natuurmensen en boeren uit Flevoland laten zien wat akkernatuur inhoudt. De mensen uit het nieuwe land wilden weten of de akkernatuur in de oude Zegenpolder ook voor hen wat zou kunnen zijn.

In Engeland is een soortgelijk initiatief opgezet. Koks: “Het tij naar een landbouwevolutie is niet meer te stuiten, met de akkerbouw in de Zegenpolder maken we het begin.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden