Het mooiste Nederland

Kunst die zichzelf is: het Slochterbos staat vol verrassingen

Ook de bus, geparkeerd midden in het bos, is een folly. Beeld Van Doorn Flip

Tien hedendaagse folly’s staan verspreid door het Slochterbos, achter landgoed Fraeylemaborg. In het vlakke Groningse land is de langgerekte landschapstuin zelf ook een folly.

Een bus die geparkeerd staat midden in een bos. Geen weg te bekennen, geen bushalte, alleen bomen. Dat is raar, vervreemdend, gekkigheid. Beter gezegd, een folly: een bouwwerk dat geen enkel praktisch nut heeft en alleen ter decoratie dient. In de loop van de 19de eeuw raakte die als stijlelement in de mode. Eigenaren van landgoederen lieten hun romantische landschapstuinen er graag mee opsieren. Een kluizenaarshut waar nooit een kluizenaar woonde, een zorgvuldig opgemetselde ruïne of een natuurgetrouwe kopie van een grot: ze maakten er goede sier mee. In de tuin van landgoed Fraeylemaborg, aan de rand van Slochteren, staan tien hedendaagse folly’s. Ze maken deel uit van de expositie ‘New follies op Fraeylema’. De bus is er een van. ‘Bus noar Bos’ luidt de titel, die ook als bestemming boven de voorruit prijkt.

Afgelopen zomer fungeerden de folly’s als expositieruimten voor keramiek van noordelijke kunstenaars. Daarmee kregen ze een functie. Inmiddels staan ze er weer leeg en nutteloos bij, zoals het hoort. Kunst die alleen zichzelf is. Een gelede bus - aan de stickers in het interieur te zien afkomstig uit de Duitse stad Kassel - hoort niet in een bos. Een koperen kamer ook niet, net zomin als een tempel van stro. Maar het is juist die ongewone locatie die de bouwwerken kracht geeft. En dat is niet het enige. In de context van het vlakke en lege boerenland is het hele Slochterbos in feite een folly. Landschapskunst. Als een groene wig wringt de tuin zich tussen de akkers, 1165 meter lang en nergens meer dan 250 meter breed.

Petieterige arbeiderswoninkjes

In geen enkele Nederlandse regio lijken de contrasten zo scherp als in het oosten van Groningen. Staalblauwe luchten boven vers geploegde klei. Petieterige arbeiderswoninkjes vallen weg naast de haast piramidale boerderijen, die op hun beurt verbleken bij het uiterlijk vertoon van de borgen. Vierhonderd van dergelijke landhuizen telde de provincie ooit, waar de borgheren in weelde leefden terwijl het volk voor hen door de modder ploeterde.

Tekst gaat verder onder de afbeelding 

Fraeylemaborg Beeld Van Doorn Flip

Rond 1700 liet de toenmalige bewoner van de Fraeylemaborg, mr. Henric Piccardt, een tuin aanleggen naar Frans voorbeeld. Piccardt was als kamerheer in dienst geweest van Lodewijk XIV en liet zich inspireren door de tuinen van het paleis van Versailles. Symmetrie, lange zichtlijnen en strakke patronen voerden de boventoon in een lusthof van meer dan een kilometer diep. Pal ernaast stond het graan op de velden, die vanzelfsprekend ook eigendom van de borgheer waren. Een latere bewoner voegde aan de plattegrond van de tuin elementen uit de vrijmetselarij toe. Aan het einde van de 19de eeuw kwam de Engelse landschapsstijl in zwang. De rechte lijnen maakten plaats voor een meer natuurlijk patroon van slingerende paden, vijverpartijen en romantische doorkijkjes dat sindsdien grotendeels intact bleef. Befaamde tuinarchitecten als Johan David Zocher Sr. en Lucas Pieters Roodbaard droegen ontwerpen aan, de laatste voegde de voor zijn stijl kenmerkende Hooge Berg aan het park toe. Vanaf de top kijk ik neer op een bovenmaatse hazelnoot. Het is een van de folly’s, ontworpen door kunstenaar Alex den Braver. Even verder staat de Secret Oak, een houten huisje dat rond de voet van een eik is gebouwd en doet denken aan een naar beneden gevallen boomhut. Kunstenaar Adrianus van Eyck nodigt bezoekers uit binnen plaats te nemen ‘om ervaringen en gedachten uit te wisselen, aangestuurd door de macht en de wijsheid van de oude boom.’

Overgebleven stijlelementen 

De centrale zichtas van het Slochterbos, die de Secret Oak schampt, is een van de weinige overgebleven stijlelementen uit de oorspronkelijke Franse aanleg. Vanuit het huis is het beeld van de Romeinse godin Flora te zien, dat bijna aan het einde van het parkbos staat. Omgekeerd werkt de zichtas ook. Van een kilometer afstand zie ik hoe de witte muren van het huis oplichten in de avondzon. Vanaf het kunstwerk Strotempel leidt een tweede lijn, dit keer diagonaal, naar de borg. Wandel ik die kant op, dan vertoont zich aan de overkant van een grasveld de installatie ‘Donkerlicht’. Het is een voorbeeld van ‘moving architecture’, de houten constructie zette zich piepend en krakend in beweging toen ik er eerder op mijn wandeling binnenstapte.

De massieve boom pal achter het huis lijkt ook wel een kunstwerk. Stalen kabels voorkomen dat hij nog schever zakt. Een zwarte noot (juglans nigra) blijkt het te zijn, familie van de walnoot. De oudste en grootste van Nederland bovendien. De kale, grillige en donkere takken, van blad ontdaan, steken scherp af tegen het wit van de muren. Te midden van alle kunstwerken en natuurschoon zou ik bijna het huis vergeten, maar het eist nadrukkelijk de aandacht voor zich op. De stenen burcht waarmee het allemaal begon, is opgegaan in het kleine paleisje dat in zijn eigen slotgracht lijkt te drijven. Met het excentrisch geplaatste torentje en het houtwerk geschilderd in het warme geel van de laatste herfstbladeren van de beuken, overtreft het alle folly’s in schoonheid. Binnen dwaal ik door gele, groene, rode en blauwe kamers, door keukens, zalen en een goed gevulde bibliotheek. Maar hoe prachtig het interieur ook, mijn blik wordt steeds naar buiten gezogen. In de verre verte zie ik heel klein de contouren van de godin Flora. Intussen bewegen wandelaars in miniatuur door het beeld, op weg naar een metershoge hazelnoot. Allemaal gekkigheid.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

De hazelnoot van Alex den Braver Beeld Flip van Doorn

Kerst

Op 16 en 17 december is het voorterrein van de Fraeylemaborg het decor van een oud-Hollandse kerstmarkt, compleet met een ijsbaan. Op beide dagen, en aansluitend tot en met Tweede Kerstdag, zijn de vertrekken in de borg met de oorspronkelijke kerstdecoraties versierd.

Fraeylemaborg

Landgoed Fraeylemaborg ligt aan de rand van Slochteren en is van dinsdag tot en met zondag voor bezoekers geopend. De toegang tot het landschapspark Slochterbos is vrij, wel wordt een vrijwillige bijdrage voor het onderhoud gevraagd. De folly’s blijven tot en met 2021 staan. In het voormalige koetshuis op het voorterrein van de borg zijn een wandelkaart en de catalogus bij de expositie verkrijgbaar, evenals een sleutel die toegang geeft tot een aantal folly’s. In het koetshuis is tot en met 18 maart ook werk te zien van etser Reinder Homan. Het schathuis doet tegenwoordig dienst als café-restaurant. www.fraeylemaborg.nl

Lees hier meer afleveringen van Het mooiste Nederland. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden