Stikstofcrisis

Kringlooplandbouw: wat is het precies en wat zijn de gevolgen ervan voor de boeren?

Beeld Sander Soewargana

Het klinkt soms als een toverwoord voor de Nederlandse boer: kringlooplandbouw. Maar wat houdt dat in? En lost dat het stikstofprobleem op?

Hij zou ‘een verrader’ zijn. Iemand die ‘zo schijnheilig is als wat’, en ‘een opportunist die zich moet schamen’. Tjeerd de Groot, in de Tweede Kamer landbouwwoordvoerder (hij promoveerde ooit op een proefschrift over het Europese landbouwbeleid) voor coalitiepartij D66, heeft het bij de Nederlandse boeren goed verbruid. Zijn idee om de huidige stikstofcrisis in Nederland op te lossen door de veestapel te halveren, is in de agrarische sector opgevat als ‘een naaistreek’, afkomstig van iemand die ‘liegt voor eigen politiek gewin’ en die ‘plattelanders de schuld geeft van zijn eigen almaar royalere levensstijl’. De laatste twee verwijten zijn afkomstig van de organisaties van varkenshouders en pluimveehouders in Nederland.

Maar in al het gekrakeel – bij het boerenprotest in Den Haag werd De Groot het spreken onmogelijk gemaakt – gaat iets belangrijks verloren: De Groot wil de boeren niet iets afpakken, hij wil ze juist iets bieden. Volgens hem begeeft de huidige landbouw zich op een doodlopende weg, de agrarische sector loopt aan alle kanten tegen zijn grenzen op – zie stikstof, waarvan die sector veruit de grootste uitstoter is. Al geruime tijd draagt De Groot uit dat er volgens hem een duurzaam alternatief is: kringlooplandbouw. Ook voor minister Schouten is dat idee de basis onder haar beleid. Kringlooplandbouw is volgens haar de toekomst, dáár moet het naar toe. Maar wat is kringlooplandbouw precies? Wat zijn de concrete gevolgen ervan voor de Nederlandse boeren? En is een kringloopboer klimaatneutraal? Vijf vragen en antwoorden.

1. Wat is kringlooplandbouw?

Voor minister Schouten van landbouw en natuur staat vast: de huidige voedselproductie ‘gaat verder dan wat de aarde kan geven’. We zijn bezig de bodem uit te putten, zei ze vorig jaar in gesprek met Trouw. Dat gebeurt op verschillende manieren. Bijvoorbeeld door voedselverspilling: wat je weggooit, is voor niks geproduceerd en als we zorgvuldiger omgaan met het eten, hoeft de bodem waarin dat eten groeit een tikkeltje minder intensief te worden bewerkt.

Een belangrijke andere vorm van uitputting heeft te maken met mest en kunstmest. Dieren eten veevoer, halen daar voedingsstoffen uit en poepen die uiteindelijk weer uit. Maar lang niet al die mest gaat weer op het land om te dienen als voedingsstof voor nieuwe voedselgewassen. Het wordt bijvoorbeeld verbrand om energie op te wekken, en op het land wordt intussen kunstmest (met veel stikstof) gebruikt.

In de kringlooplandbouw gaan de voedingsstoffen die aan de bodem worden onttrokken ook weer terug naar de bodem. Dus, de mest van de dieren gaat weer terug naar waar het veevoer groeit. Zo maak je de cirkel rond, en putten we de aarde minder uit.

Beeld Sander Soewargana

2. Moet daarvoor de veestapel inkrimpen?

Niet als uitgangspunt, maar het kan wel het gevolg zijn. Het ligt namelijk aan de schaal van de kringloop: hoever bij de dieren vandaan groeit hun voer? Een kringloop op wereldwijd niveau betekent dat Nederlands vee voer kan krijgen van de andere kant van de wereld, en dat ‘onze’ mest daar weer naartoe gaat. Door naast het in Nederland geproduceerde veevoer (zoals mais) ook voer te importeren, kunnen we extra dieren voeden. Als het technisch en logistiek lukt de mest weer te exporteren, is

er sprake van een mondiale kringlooplandbouw. Dan hoeft de Nederlandse veestapel niet in te krimpen, concludeerden het Centraal Bureau voor de Statistiek en Wageningen Economic Research begin dit jaar in een rapport dat ze maakten voor minister Schouten.

Maar voor het milieu is het gunstiger om het vervuilende transport (voer heen, mest terug) te beperken. Bijvoorbeeld tot transport binnen Europa. Maar als het veevoer alleen nog uit de Europese Unie komt, zal er minder voer beschikbaar zijn en zullen we minder dieren kunnen voeden. De Nederlandse veestapel, verwachten ‘Wageningen’ en het CBS, zal dan ongeveer een kwart kleiner worden. Minder vee geeft ecologische winst: minder milieuvervuiling in de vorm van stikstof, fijnstof en fosfaat. Economisch geeft het verlies: minder productie van vlees, zuivel en eieren.

Wie de kringlooplandbouw nog strenger ­definieert, en vindt dat de cirkel van mest en voer binnen de Nederlandse grenzen rond moet zijn, mag de grootste ecologische winst inboeken. Volgens de onderzoekers zijn de huidige problemen van te veel mest dan verdwenen, omdat de Nederlandse veestapel zal halveren zonder buitenlands voer.

Laat dat nu net het idee van Tjeerd de Groot zijn. Stelt hij zich dus een kringlooplandbouw binnen Nederland voor? Nee, zo laat hij weten. “Ik heb een andere redenering gebruikt, en die is dat het voer van varkens en kippen voor circa 50 procent uit soja en mais bestaat, dat mensen ook direct zouden kunnen eten.” In De Groots opvatting van kringlooplandbouw krijgen dieren alleen nog voedsel dat mensen niet kunnen of willen eten. “Dan heb je de helft minder veevoer beschikbaar en is halvering bij kippen en varkens een logisch gevolg. Het rantsoen van koeien bestaat voor 70 tot 80 procent uit gras, dat wij niet kunnen eten. Daarom is bij melkvee minder reductie noodzakelijk.”

Op het Malieveld verzekerde minister Schouten de verzamelde boze boeren dinsdag dat er wat haar betreft geen halvering van de veestapel komt. Is dan de logische conclusie dat zij ook geen voorstander is van kringlooplandbouw op Nederlandse schaal? En welke schaal heeft dan wel haar voorkeur? “De minister heeft altijd gezegd: schaal is niet per se het punt”, reageert haar woordvoerder. “Het gaat om het sluiten van de kringloop. Op lokale of regionale schaal waar het kan, maar dat sluit een Europese of mondiale kringloop niet uit.”

Volgens Tjeerd de Groot maakt de minister hier een denkfout. Dieren voeren met uitsluitend in Nederland geteelde granen, is nog steeds nadelig voor de aarde, zegt hij. Want: voor een kilo melk, vlees of eieren zijn meerdere kilo’s voer nodig. Zo bezien, vindt er nog steeds verspilling plaats. “Het vergt nog heel wat omdenken.”

3. Zit de mens ook in deze kringloop?

Dat is een belangrijk punt. Want veevoer en dierlijke mest zijn maar een deel van de voedselkringloop. Mensen eten de dieren op en drinken hun melk om daaruit voedingsstoffen te halen. Die poepen we uit, waarna de mensenmest inclusief voedingsstoffen in het riool verdwijnt. Dat is een vorm van verspilling. Voor een écht gesloten kringloop zouden we menselijke ontlasting moeten hergebruiken als meststof voor voedselgewassen. Zou ook weer schelen in het kunstmestgebruik.

4. Is kringlooplandbouw klimaatneutraal?

Niet per se. Doordat er bij kringlooplandbouw (in de meeste gevallen) minder dieren worden gehouden en minder kunstmest wordt gebruikt, scheelt dat flink in de vervuiling van bodem, lucht en water. Minder dieren en minder transport van voer en mest scheelt ook in de uitstoot van broeikasgassen. Maar om klimaatneutraal te zijn, moet de boer ook naar zichzelf en zijn werkwijze kijken. Landbouwkundige Meino Smit promoveerde vorig jaar in Wageningen op een proefschrift, waarin hij de doelstellingen uit het Klimaatakkoord van Parijs vertaalde naar de dagelijkse praktijk op de boerderij. De kassen niet meer verwarmen was een van de maatregelen die hij noodzakelijk acht – met als gevolg dat we meer seizoensgebonden groenten gaan eten. Een andere manier om klimaatwinst te boeken op de boerderij, is de zware tractor met dieselmotor verruilen voor handkracht. Het proefschrift van Smit werd door de agrarische sector overwegend onrealistisch bevonden.

5. Lost kringlooplandbouw het stikstofprobleem op?

In twee wetenschappelijke factsheets die de Vaste commissie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit van de Tweede Kamer afgelopen donderdag ontving, staat nog maar eens: ‘de nationale bijdrage aan de stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden, komt voor circa 40 procent door ammoniak vanuit de veehouderij’. Die ammoniak komt dan weer vooral van koeien, als in de stal hun mest en urine zich met elkaar mengen. De ammoniakdeeltjes die daarbij ontstaan, komen in de lucht terecht, waarna ze neerslaan in de natuur waar ze voor verzuring zorgen. Kwetsbare planten en dieren zijn tegen die verzuring niet bestand.

De ammoniakuitstoot van de landbouw is sinds 1990 fors gedaald, met wel 60 procent. Maar de laatste jaren neemt de uitstoot weer toe. Bovendien is er geen ander EU-land, waarbij in zo’n groot deel van de beschermde Natura 2000-gebieden de afgesproken stikstofnormen zó ver worden overschreden als in Nederland. Boeren hebben al veel technische maatregelen genomen, zoals luchtwassers op stallen, die de ammoniak uit de lucht filteren. ­Extra of betere technische maatregelen zouden de uitstoot misschien nog 10 of 20 procent kunnen verminderen, schrijft de Wageningse hoogleraar Oene Oenema aan de Kamercommissie. Dat is niet voldoende om in de beschermde natuurgebieden onder de stikstof­­limiet te komen. Er is dus méér nodig.

Kringlooplandbouw kan ook helpen, zeker als dat gepaard gaat met minder kunstmest­gebruik. De hoogleraar stelt: “Door structuur- en volumemaatregelen en verbetering van de ruimtelijke ordening, kunnen grotere stappen worden gezet, die echter ook grotere economische consequenties hebben.” Hij bedoelt: door minder vee te houden en geen stallen in de buurt van natuurgebieden toe te staan, komt een oplossing van het stikstofprobleem in zicht. En ja, dat heeft economische gevolgen. Oenema schrijft: ‘Er zijn keuzes nodig voor een juiste balans tussen de gewenste lucht-, water- en natuurkwaliteit enerzijds, en beoogde economische doelen en vrijheid van handelen en reizen anderzijds. Het wordt steeds lastiger om de kool en de geit te sparen.’

Lees ook:

De toekomst van het Nederlandse boerenbedrijf ligt in de jaren vijftig

Nederlandse boeren kunnen minder broeikasgas uitstoten als ze meer met de hand werken, berekent Meino Smit in zijn promotie. En hij geeft nog zeven suggesties voor een duurzame landbouwtoekomst. 

Alleen D66 komt op de lange termijn op voor de boeren’

Met een interview over halvering van de veestapel gaf Tjeerd de Groot (D66) aanleiding tot het massale boerenprotest van dinsdag. Spijt daarvan heeft hij niet, zegt hij: ‘Dit is het eerlijke verhaal’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden