Klimaatprobleem bestaat niet, de maanlanding was immers ook nep

Onderzoekers meten de dikte van het ijs. Op de noordpool was het ijs nog nooit zo ver gesmolten als aan het eind van deze zomer. Beeld EPA

De Australische psycholoog Stephan Lewandowsky publiceerde onlangs een wetenschappelijk artikel over het wijdverbreide wantrouwen in de wetenschap. Hij zette een pakkende titel boven zijn stuk: 'De Nasa vervalste de maanlanding - dus is (klimaat-)wetenschap nep'.

Lewandowsky probeerde te ontrafelen hoe het komt dat ondanks onweerlegbaar wetenschappelijk bewijs, grote groepen niet geloven in de rol van de mens bij klimaatverandering of de energie- en grondstoffencrisis. Eén van zijn verklaringen: velen koesteren een heilig geloof in het vrijemarktdenken (de milieuproblemen lossen zichzelf wel op). Tweede verklaring: mensen zijn dol op samenzweringstheorieën. Zo zou de maanlanding nep zijn geweest en de CIA destijds de hand hebben gehad in de moord op Martin Luther King. Door dat mechanisme kan volgens Lewandowsky worden voorspeld dat ook zoiets ongrijpbaars als de invloed van de mens op klimaatverandering door grote groepen wordt ontkend.

Op de website slashdot.org reageerde een lezer cynisch op Lewandowsky's artikel: 'Deze studie bewijst wat ik allang wist - wetenschappers spannen met elkaar en met de overheid samen om mijn elektriciteit, mijn wapens en mijn sigaretten van me af te pakken.'

Niet transparant
De Verenigde Staten zijn de bakermat van scepsis, zegt Jan Paul van Soest, onderzoeker van de achtergronden van klimaatscepsis. "Natuurlijk zijn er authentieke, waarheidszoekende sceptici, maar het onderscheid is lastig te maken doordat de markt overspoeld wordt door uitingen van conservatieve en neoliberale denktanks en instituten uit de VS. Het is niet altijd transparant waar die instituten hun geld vandaan halen. Waar dit wel duidelijk is, blijken die fondsen goeddeels afkomstig van de fossiele energie-industrie."

Ook in Nederland is er volop scepsis over de achterliggende oorzaken van grote milieuproblemen. Blogs en websites als climategate.nl geven ruimte aan wetenschappers en pseudo-wetenschappers die achtergronden en oorzaken van klimaatverandering bestrijden. De sceptici hebben invloed, mede doordat ze goed in staat zijn hun onderwerpen hapklaar te verpakken in kreten die de publieke opinie raken. Dat heet framen. De oneliner 'Windmolens draaien op subsidie', is zo'n frame.

Pseudo-studies
Van Soest wilde begrijpen hoe het komt dat de tegenkrachten van klimaat- en energiewetenschappers zo effectief zijn in het mobiliseren van oppositie, in weerwil van opstapelend bewijs. Hij besloot uit te zoeken welke mechanismen een rol spelen bij de beïnvloeding van de discussie. "Ik wilde begrijpen hoe het werkt. Waarom laten we ons in Nederland bij het bepalen van beleid soms meer gelegen liggen aan pseudo-studies dan aan echte wetenschap?" Het heeft, denkt hij, te maken met woorden en beelden die beide kampen gebruiken om hun gelijk te halen.

Eind dit jaar publiceert Van Soest een boek over de uiteenlopende visies op klimaatverandering en 'framing', wat alle belangengroepen gebruiken om de discussie over omstreden maatschappelijke onderwerpen te beïnvloeden. Van Soest geeft vrijdag op Terschelling, tijdens het derde Springtij Festival over duurzaamheid een workshop over wereldbeelden en framing in de klimaatdiscussie.

Van Soest zegt dat hij in zijn boek geen oordeel wil geven over de sceptici: "Ik ga uit van de integriteit van sceptici, althans van de grote meerderheid. Ik wil de ideologische en andere drijfveren achterhalen, het mechanisme doorgronden. Hoe kan het dat wat wetenschappelijk staat als een huis, zo radicaal wordt afgewezen? Daarom heb ik mijzelf gedwongen letterlijk alles van de sceptici te lezen wat ik maar kon vinden."

Conservatieve en libertaire denktanks
Denktanks, zoals het Amerikaanse Heartland Institute dat in de klimaatdiscussie met veel succes de scepsis voedt, zijn volgens Van Soest zeer bedreven in het framen. "Je ziet in de Verenigde Staten dat er vooral conservatieve en libertaire denktanks actief zijn, die nauw verbonden zijn aan de Republikeinen. De denktanks sluiten aan bij het gedachtengoed van de Republikeinen, die minder op hebben met wetenschap en wetenschappelijke publicaties. Democraten staan meer open voor nieuwe informatie, Republikeinen hebben aan kennis niet zo'n boodschap en zijn eerder geneigd informatie te filteren. Dat blijkt ook uit sociaal-wetenschappelijk onderzoek.

In Nederland zien we langzamerhand een vergelijkbare tweedeling ontstaan. En wat nog meer opvalt: het blijkt dat de Nederlandse klimaatscepsis en de daarbij gebruikte argumentatie sterk wordt gevoed door de Amerikaanse denktanks. Het frame dat daar wordt opgezet, beïnvloedt het politieke en maatschappelijke debat hier. De desinformatie die daar wordt geproduceerd, wordt hier herkauwd en geslikt."

Aversie tegen duurzame energie
In de Verenigde Staten wordt het verschil tussen beide politieke stromingen met framing uitgebuit, stelt Van Soest. "Rechts heeft daar veel meer tijd in gestoken. Die denktanks hebben een hele grondige aansluiting gevonden bij de emoties en waarden van grote groepen."

Zo ontstond in Republikeinse kring ook een aversie tegen duurzame energie. Van Soest: "Typerend is een heilig geloof in de welvaartbrengende zegeningen van de fossiele brandstoffen. Dat is terecht. We hebben onze welvaart goeddeels te danken aan kolen en olie. Maar dat geloof is doorgeschoten. Deze groepen hebben geen oog meer voor de nadelen, want die nadelen staan op gespannen voet met hun wereldbeeld waarin duurzame energie - en windenergie in het bijzonder - wordt beschouwd als negatief, als ondermijnend voor de welvaart. Misschien nog wel sterker speelt de aversie tegen elke vorm van overheidsoptreden. Maar tegelijk is het onontkoombaar voor een overheid om in te grijpen als je het klimaatprobleem serieus neemt. Dat wringt. Het vrijemarktdenken speelt een grote rol, soms ook strenge christelijke geloofsopvattingen waarbij het niet past dat de mens kan beïnvloeden wat God heeft geschapen."

Framing
Nederlanders zijn gevoelig voor framing, aldus Van Soest, omdat ons land een bruggenhoofd is geworden naar het Angelsaksische en neoliberale denken. Het is een mogelijke verklaring voor het feit dat er van een verandering naar duurzame energieopwekking in Nederland tot dusver niet erg veel terecht is gekomen. Omliggende landen scoren op dit gebied veel beter.

"De personen in de Duurzame 100 (de jaarlijkse ranglijst van Trouw, red.) werken graag vanuit de kennis, de wetenschap. Zij realiseren zich onvoldoende dat aan de andere kant van het spectrum die kennis een veel minder prominente rol speelt. Kennis laat de andere kant betrekkelijk koud. Daarbij spelen sterk ideologisch beladen wereldbeelden een veel grotere rol. We moeten leren snappen dat kennis alleen niet overtuigt. We moeten leren om waarden en kennis ook in emotie uit te drukken en daar zijn we niet erg goed in."

Niet zwart-wit
In zijn boek wil Van Soest wegen aangeven om de polarisatie te overbruggen. "Het is uiteindelijk toch een kwestie van communicatie. We moeten echt gaan onderzoeken hoe kennis kan worden ingepast in de waarden en normen van zowel het Democratische als het Republikeinse wereldbeeld. Dat is immers een tweedeling in wereldbeelden die ook in Nederland in opkomst is. De vraag is, hoe kunnen we sámen verder komen. Daarvoor moet je actief op zoek naar de waardenpatronen van je tegenstanders. Want het is niet allemaal zwart-wit. Je kunt naar overlappende gebieden zoeken en bruggen bouwen. Niet dogmatisch maar één kant opkijken."

Van Soest is overigens somber over de uitkomst van dat proces. "Eigenlijk vind ik dat we het als mensheid hebben verloren. We koersen af op een temperatuurstijging van een graad of vier deze eeuw. Dat zal grote gevolgen hebben voor het leven op deze planeet. Het debat zal uiteindelijk worden beslecht door de feedback die we uit het natuurlijke systeem krijgen. Het punt is dat onze zintuigen tekortschieten in duiding: onze perceptie van klimaatverandering wordt bepaald door fysieke gebeurtenissen. Hoe het weer was in de afgelopen zomer, dat bepaalt ons beeld, een zomer van twee jaar terug is al te lang geleden. Maar als we zo blijven denken, zijn we per definitie te laat met ingrijpen."

Derde Springtij Festival
Jan Paul van Soest is één van de tientallen sprekers tijdens het derde Springtij Festival, dat van morgen tot zondag wordt gehouden op Terschelling. Het vierdaagse festival is bedoeld als een netwerkbijeenkomst van personen die naar een duurzamere toekomst willen. Het overkoepelende thema van dit jaar is 'Veertig jaar Grenzen aan de Groei: op zoek naar nieuwe kansen en samenwerking'.

Het festival begint morgen met een toespraak van de Canadees Jim MacNeill, voormalig secretaris-generaal van de Brundtland-commissie die in 1987 het beroemde rapport Our Common Future uitbracht aan de algemene vergadering van de Verenigde Naties.

www.springtijfestival.nl

Wat is framing?
Framing is een overtuigingstechniek waarbij in publieke uitingen woorden en beelden zo worden gekozen dat gewenste accenten nadruk krijgen. Deze uitgelichte aspecten helpen om een bepaalde lezing van het beschrevene of een mening daarover te propageren. Zowel in de politiek als in de reclame wordt framing bewust en onbewust ingezet. Bij framing worden woorden en beelden naar voren gehaald waarvoor de ontvangers het meest vatbaar zijn.

"Het gaat er om dat een verhaal, zienswijze of boodschap zo wordt vertelt dat het maximaal appelleert aan een waardenpatroon of wereldbeeld, dat je wilt bereiken", zegt Van Soest.

Op Wikipedia wordt als voorbeeld de fabrikant van een vruchtensap genoemd. Een sapfabrikant wil zijn merk graag associëren met termen als gezond, natuurlijk, ambachtelijk en oprecht. Hij zal daarom op het etiket zetten dat het fruit voor zijn producten 'vers geplukt' is. Hij had er ook op kunnen zetten dat de grondstoffen afkomstig zijn van 'massale teelt'. Maar die kwalificatie zou een heel ander, commercieel minder wenselijke associatie oproepen.

In de politiek is framing een veel gebruikte techniek. Bij de Tweede Kamer-verkiezingen van 2010 noemde de SP de hypotheekrenteaftrek stelselmatig 'villasubsidie'. In de discussies over het asielbeleid werd door tegenstanders het begrip asielzoekers vervangen voor meer beladen termen, zoals 'economische vluchtelingen' of 'gelukszoekers', waardoor het beeld ontstond dat medelijden voor deze groep mensen misplaatst zou zijn.

Een bekend Amerikaans voorbeeld van framing werd in 2004 beschreven door George Lakoff, hoogleraar taalwetenschappen aan de Universiteit van Californië. Tijdens de presidentsverkiezingen van 2004 in de Verenigde Staten troefden de Republikeinen de Democraten af door de term 'Tax relief' (belastingverlichting) te introduceren. Met dit woord beschuldigden de Republikeinen impliciet de Democraten dat zij de belastingdruk te hoog hadden laten oplopen. Het begrip vond brede ingang, ook in de media, waardoor de Democraten in het defensief werden gedrongen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden