Katowice: hart van de klimaattop én van de kolenindustrie

Greenpeace-activisten schijnen de tekst “No hope without climate action" op het dak van de congrescentrum waar de VN-Klimaattop in Katowice plaatsvindt. Beeld REUTERS

Polen zonder kolen is een utopie, zo blijkt in de Silezische stad Katowice waar de VN-klimaattop plaatsvindt. Er wordt zelfs een nieuwe mijn geopend, tot onvrede van omwonenden. “We moeten laten zien dat we veranderen.”

Een jaar geleden – het was iets na middernacht – trilde de grond en klonk er een harde klap in huis. Zo snel hij kon, rende Maciej Loekasjtsjik naar de kamer van zijn tienjarige dochter die wakker was geschrokken. Een groot ­stenen beeld in haar kamer lag in scherven op de grond. “Ze had wel dood kunnen zijn.”

De aardschokken in Imielin, een voorstadje van Katowice in de provincie Silezië, zijn het gevolg van de mijnbouw. De kleine 8000 ­bewoners zijn er bijna aan gewend. Afgelopen maand nog waren er drie bevingen in een week. Bij de eerste, met een kracht van 3 op de schaal van Richter, kwam een mijnwerker om die onder de grond aan het werk was. Bij de derde raakte de spoorrails bij Imielin uit z’n voegen. Loekasjtsjik wijst op de schade; een trein, de open wagons volgestouwd met steenkool, kan slechts met een slakkegang over de kromgetrokken bielzen.

Loekasjtsjik, in het dagelijks leven verkoopmanager, protesteert namens de bewonersvereniging Zielony Imielin, dat ‘groen Imielin’ ­betekent, tegen de voorgenomen uitbreiding van de mijnbouw in de omgeving. Momenteel is de helft van het aardoppervlak onder de ­gemeente wingebied, vanaf 2026 moet er ook onder de andere helft worden geboord. Daarmee wordt de belofte van het mijnbouwbedrijf – namelijk dat ze het wingebied daar níet zouden uitbreiden – verbroken, zeggen de activisten, die ­documenten hebben als bewijs.

Verzakking

Bovendien, zeggen ze, is de methode van de ­kolenwinning, waarbij de gaten in de grond worden opgevuld door de grond simpelweg te laten verzakken, bloedlink. “Het moet zo goedkoop mogelijk. Onze huizen offeren ze op.” Aan de rand van het dorp staat al een ­aantal woningen scheef; bij een van de huizen moest de pui worden afgebroken.

In Katowice, de stad waar de VN-klimaattop inmiddels in volle gang is, is niks te merken van het conflict. Wel van de kolenlobby. De elektrische bussen waarmee de duizenden ­internationale bezoekers naar het conferentieoord worden gereden, zijn gesponsord door een groot kolenbewerkingsbedrijf. Onder de officiële partners van het mega-evenement zijn twee energiegiganten met vestigingen in de stad.

Bijna alle steenkoolmijnen van Polen bevinden zich in de directe omgeving van Katowice, zoals deze mijn in Pawlowice. Beeld Getty Images

Steen- en bruinkool dekken maar liefst 80 procent van de elektriciteitsvoorziening van Polen en bijna alle steenkoolmijnen van het land bevinden zich in de directe omgeving van Katowice. Als het meevalt met de smog, is de rood-witte schoorsteen van de op steenkool gestookte energiecentrale te zien.

Ook het hoofdkantoor van de Poolse ­Mijnbouwgroep PGG, het staatsbedrijf dat ­verantwoordelijk is voor de nieuwe schacht in Imielin, staat in Katowice. De bestuurders ­weigeren echter te praten met de activisten en de woordvoerder is niet bereikbaar voor commentaar.

Die houding heeft te maken met de positie van de kolenindustrie, zegt Aleksandra Koteras van het wetenschappelijk Mijnbouwinstituut, gevestigd in een jarendertigpaleis, waar je in de hal begroet wordt door Sint Barbara, een vrouwshoog beeld van de beschermheilige van de mijnwerkers. Haar naamdag, 4 december, wordt niet ­alleen in de mijnen gevierd, maar ook op de scholen in heel Polen. “De mijnbedrijven hebben altijd gewoon hun gang kunnen gaan. Ze zijn verrast dat de bewoners er nu zelf ook iets van vinden.”

Nieuwe schat

In het Mijnbouwinstituut wordt wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de winning en het gebruik van kolen. Het is ‘zeker weten’ aantrekkelijk voor de Mijnbouwgroep om ­onder Imielin te boren, zegt ingenieur ­Koteras. Hij werkt als onderzoeker en is de rechterhand van de directeur.

Terwijl kolenwinning steeds duurder wordt omdat er steeds dieper moet worden gegraven, ligt deze ­nieuwe schat – zo’n 70 miljoen ton aan kool – slechts 150 meter onder het aardoppervlak; uitbreiding van een bestaande mijn ligt dus voor de hand; de overheid steekt ­immers al decennia miljarden in de mijnindus­trie. De manier van exploiteren in Imielin brengt risico op verzakking mee, beaamt ­Koteras. “Maar ik denk dat de problemen te hanteren zijn.”

Daarbij: er is voorlopig geen alternatief voor kolen, zegt ze. Ook bij diversifiëren van energiebronnen geldt dat Polen een groeiende economie is waar de energiebehoefte alleen maar toeneemt. Er is bovendien veel verbeterd in de mijnwinning, benadrukt Koteras. Ze toont een grafiek van het aantal aardbevingen, dat de afgelopen decennia gestaag afneemt. Waren er in 1980 nog 22 aardschokken boven 3 op de schaal van Richter; dit jaar nog maar drie.

Het verklaart deels waarom Katowice zich graag als de stad van de energietransitie presenteert. Zo is het fonkelnieuwe conferentiecentrum van de klimaattop gebouwd op de voormalige stortplaats van de naastgelegen mijn, dat nu het Silezisch Museum herbergt; een interessant architectonisch landschap van oude, bakstenen mijngebouwen en glazen nieuwbouw.

Slechts twee mijnen in de stad functioneren nog, tegen veertien in 1980, waarmee ­tienduizenden banen verloren gingen. Koteras is het dan ook eens met het beleid van de ­regering, die een ‘rechtvaardige verandering’ voorstaat. “We moeten aan de mensen denken.” De ­kolensector levert 70.000 banen in de regio.

Schone kolen

Activist Lukasjtsjik denkt dat het anders kan: “Mijn ouders kwamen ooit naar ­Silezië om werk te vinden in de mijn. Nu zijn er alternatieven.” Hij doelt op logistiek, IT en outsourcing, branches die in Katowice groeien. “We zullen de wereld tonen dat er al veel veranderd is”, beaamt Aleksandra Koteras.

Volgens het energiebeleid voor 2040, dat Polen afgelopen week presenteerde, wil het land terug naar 60 procent kolen in de ­energiemix; een relatieve daling, benadrukt Koteras, want in de praktijk betekent het dat de ­winning gewoon doorgaat. Ook bouwt ­Polen aan een nieuwe kolencentrale. Daarbij ­propageert het land ‘schone kolen’, waarmee het bedoelt te investeren in technieken om kool niet te verbranden, maar middels ­chemische processen of vergassing energie te verkrijgen. Koteras’ Mijnbouwinstituut loopt voorop in het testen van die aanpak, maar die doorvoeren in de energieketen ziet ze niet snel ­gebeuren: dat kost handenvol met geld. “De EU wil alleen ­financieel bijspringen als we ­mijnen sluiten. Polen is momenteel behoorlijk zelfvoorzienend; dat draaien ze dan de nek om.”

Rechtszaak

Ondertussen is Loekasjtsjik verwikkeld in een rechtszaak tegen de Mijnbouwgroep, dat slechts de helft wil vergoeden van de scheuren in zijn huis. Ondanks de duizend handtekeningen die hij ophaalde met z’n ­kompanen lijkt het erop dat het ministerie in Warschau begin volgend jaar definitief besluit dat er geboord gaat worden. De activisten ­hopen dat de top aandacht genereert voor ­hun zaak. “Deze ­conferentie is onze laatste hoop.”

Lees ook: 

Polen kiest bewust voor kolen

Heel vervelend, dat broeikaseffect. Maar Polen zit er niet zo mee. Warschau hecht aan zijn goedkope, vieze kolen.

Poolse regering frustreert windenergie 

Poolse windboeren gaan fors belasting betalen, kolencentrales krijgen volop steun. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden