Kan de bietenboer zonder bijengif?

Beeld Herman Engbers

Een Europees verbod op zogenoemd bijengif moet insecten helpen, maar telers van suikerbieten kunnen niet zonder en ze doen er geen bij kwaad mee, zeggen ze.

Op de uitgestrekte vlakte van de Flevopolder bij Swifterbant zakt Harry Schreuder op zijn knieën. Hij haalt een zakmes tevoorschijn en knipt het open. Met het lemmet peutert hij in de aarde. Het duurt maar even en dan is het raak. Kijk, wijst Schreuder. Op het puntje van zijn mes zit een minuscuul oranje bolletje, kleiner dan een lieveheersbeestje. Over minder dan een half jaar, zegt Schreuder, is dit bolletje uitgegroeid tot een suikerbiet. Eind september worden de bieten geoogst. Daarna gaan ze naar de fabriek die er suiker van maakt.

Zo gaat het al jaren. En zo zal het waarschijnlijk ook volgend jaar gaan, maar met een belangrijk verschil: de oogst kan dan weleens een stuk lager uitvallen, doordat er meer bieten ten prooi zijn gevallen aan groene perzikbladluizen, bietenvliegen, bietenkevers, ritnaalden, springstaarten, wortelduizendpoten, miljoenpoten, zwarte bonenluizen of tripsen. Dit ongedierte mag de bietenboer niet meer bestrijden met de insecticiden die hij er nu nog voor gebruikt. Want dat oranje bolletje, legt Schreuder uit, is een pil, een capsule met een bietenzaadje én insecticide.

Vorige week besloot de Europese Unie dat het gebruik van drie insecticiden, zogeheten neonicotinoïden, vanaf dit najaar niet meer is toegestaan. Deze middelen - clothianidin, imidacloprid en thiamethoxam - bevatten een zenuwgif dat niet alleen plaagdieren doodt maar ook insecten die niet schadelijk zijn voor de gewassen. Honingbijen, hommels en wilde bijen, die van groot belang zijn bij de bevruchting van bloeiende planten, gaan dood door neonicotinoïden. 

In Nederland worden de bestrijdingsmiddelen, met merknamen als Admire en Actara, gebruikt bij de teelt van zo'n twintig verschillende gewassen, waaronder pootaardappelen, andijvie en boerenkool. En dus suikerbieten. "Bietenvliegjes en bietenkevers kunnen heel veel schade aanrichten", zegt Schreuder. "Dat wil je als boer zien te voorkomen. Daarom hebben we insecticide nodig."

Geen alternatieven

Boerenbelangenorganisatie LTO Nederland is zeer ongelukkig met het Europese verbod op de bestrijdingsmiddelen. Volgens LTO hebben Nederlandse boeren geen alternatieven voor de neonicotinoïden. Dat heeft LTO ook aan landbouwminister Schouten laten weten. Dat zij namens Nederland desondanks heeft ingestemd met het verbod noemt LTO geen goed besluit.

Dat is ook de mening van Gert Sikken van Suikerunie, een van de grootste suikerproducenten van Europa. De suikerbietenteelt wordt volgens hem hard getroffen door het neonicotinoïdenverbod. 

"Dit besluit is gebaseerd op emotie, en niet op feiten", zegt Sikken. "Samen met andere Europese suikerproducenten hebben wij de politici informatie aangeleverd waaruit blijkt dat insecticiden in de suikerbietenteelt geen gevaar opleveren voor de bijen. Bijen hebben helemaal geen interesse in bieten, omdat die niet bloeien. Als onze boeren de bestrijdingsmiddelen niet meer mogen gebruiken, zorgt dat voor slechtere oogsten en minder inkomsten."

Pootaardappelen en bloembollen

Sikken preekt niet alleen maar voor eigen parochie, want hetzelfde scenario schetst de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit in een advies aan minister Schouten van landbouw. De minister heeft de NVWA gevraagd naar de gevolgen voor Nederland van een Europees verbod op bijengif. 

Voor bietenboeren zal de impact groot zijn, aldus de NVWA. Dat geldt ook voor pootaardappelen en bloembollen, maar die worden in Nederland op veel kleinere schaal verbouwd dan suikerbieten. Er zijn in Nederland ongeveer achtduizend bietenboeren, met samen ruim 70.000 hectare aan akkers.

De NVWA laat aan minister Schouten weten: "Als telers geen gebruik kunnen maken van een beschermde start door behandeld uitgangsmateriaal, zal het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen middels gewasbehandelingen gedurende de teelt waarschijnlijk toenemen. Dit kan betekenen dat telers gedurende de teelt meer inspanningen moeten leveren om het gewas te beschermen. Tevens kan dit mogelijk een toename betekenen voor de risico's voor mens, dier en milieu, waaronder meer risico's voor bestuivende insecten en natuurlijke vijanden die van belang zijn voor geïntegreerde gewasbescherming."

Naakt zaad

Boer Schreuder legt uit wat dat betekent: "Mijn vader zaaide vroeger naakt zaad, dus zonder meeverpakt bestrijdingsmiddel. Tijdens het groeiseizoen moest hij met de gifspuit over het gewas, om ongedierte te bestrijden. Ik ben zelf nu twintig jaar boer en heb altijd pillen gezaaid. Dat werkt heel goed, ik heb nog nooit hoeven spuiten. En bij een van mijn akkers staan bijenkasten van een imker hier uit de buurt. Ik heb hem nog nooit gehoord over bijen die doodgaan." 

Als de neonicotinoïde in de pil is verboden, denkt Schreuder, zal hij meer last van ongedierte krijgen. "En dan ga je toch weer aan de spuit denken. Dat lijkt mij niet best voor de bijen."

Meer vraatschade voor de bietenboeren is een reëel risico, zegt Sikken van Suikerunie. "In het extreemste geval kan het gebeuren dat alle geplante bieten worden opgevreten zodra ze ontkiemen."

Minister Schouten snapt het probleem, zei ze in reactie op het rapport van de NVWA. "Ik ben mij ervan bewust dat deze restricties grote gevolgen kunnen hebben voor de Nederlandse landbouw en wil daarom samen met de sector zoeken naar alternatieven."

Weinig interesse

Sikken weet niet zo goed wat hij daarvan moet denken. Hij wil uiteraard graag met de minister in gesprek. Maar in het verleden leken Schoutens voorgangers niet veel interesse te hebben in onderzoek naar milieuvriendelijkere manieren om suikerbieten te verbouwen. "Samen met de Wageningen Universiteit heeft de suikersector subsidieaanvragen ingediend voor onderzoeken naar bietenteelt zonder neonicotinoïden. Helaas heeft het ministerie van economische zaken die aanvragen bij herhaling negatief beoordeeld."

Een teelt zonder chemische bestrijdingsmiddelen - dat klinkt als: biologisch. Als er in Nederland biologische uien, aardappelen en wortelen worden verbouwd, waarom dan geen suikerbieten? Sikken: "Dat is kansloos. Biologische bietenteelt is in Europa zeer beperkt. Het is gericht op een nichemarkt en heeft een kostprijs die voor de reguliere markt veel te hoog is. En als je ziekte en plagen helemaal niet mag bestrijden, kan een oogst volledig mislukken. Die onzekerheid bij biologische bieten is voor de meeste boeren te groot."

Waar eindigt het?

In Swifterbant breekt een felle steekzon door de wolken. Harry Schreuder wijst naar windmolens die hij en zijn buren op hun land hebben staan. Naar de zonnepanelen op het dak van zijn schuur en naar de akkerranden die hij niet bewerkt, zodat het daar prettig toeven is voor vogels en insecten. 

"Ik doe echt veel om milieuvriendelijk te werken. Maar er komen steeds weer nieuwe regels bij. Het ene moment gaat het over een onkruidbestrijder zoals Roundup en dan weer over neonicotinoïden tegen insecten. Ik vraag me weleens af waar het eindigt en hoe groot de milieuwinst werkelijk is als je zulke middelen verbiedt."

Met zijn handen veegt Schreuder weer wat aarde over het bietenzaadje dat hij blootgelegd had. Monter komt hij overeind. "Weet je", zegt hij terwijl hij zijn mes opbergt, "dit verbod gaat gelden in heel Europa, niet alleen maar voor mij. Alle bietenboeren gaan het merken, dus er zal vast iets op bedacht worden. Zo is het altijd gegaan. En als we minder bieten kunnen leveren, hoeft dat ook niet per se erg te zijn. Misschien gaat de prijs van suiker dan wel omhoog. Niet elke verandering is een verslechtering, hoor."

Tweede Kamer wil gebruik glyfosaat aan banden leggen

Voordat minister Schouten vrijdag naar Brussel reisde om te stemmen voor een verbod op verschillende insecticiden debatteerde ze met de Tweede Kamer over het gebruik van bestrijdingsmiddelen in de landbouw. Tegen de wens van de minister in nam de Kamer een motie van Tjeerd de Groot (D66) aan die de minister oproept om het gebruik van het onkruidbestrijdingsmiddel glyfosaat (onder meer bekend onder de merknaam Roundup) door Nederlandse boeren aan banden te leggen. Volgens De Groot is dat in het belang van de boeren zelf, omdat veel van hun producten aan Duitsland worden verkocht. Daar stellen voedselverwerkers en supermarkten volgens De Groot strengere eisen stellen aan het gebruik van glyfosaat dan de Nederlandse wet- en regelgeving nu doet. Door een aanscherping van de wet zouden Nederlandse boeren vanzelf aan de Duitse wensen voldoen. Minister Schouten wil eerst de herbeoordeling van glyfosaat door het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden afwachten.

Lees ook: Het verbod op bijengif, vindt de suikerbranche, schaadt boer en milieu

Het verbod op het zogenoemde bijengif, dat vanaf dit najaar in de Europese Unie geldt, is desastreus voor de teelt van suikerbieten. Dat stelt Royal Cosun, het moederbedrijf van de coöperatieve suikersector in Nederland.

Lees ook: Europa verbiedt bijengif

Vanaf dit najaar mogen boeren drie zogeheten neonicotinoïden niet meer op het open veld gebruiken. Daarover zijn de 28 EU-lidstaten het vrijdag in Brussel eens geworden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden