Reportage

Kaapstad moet leren leven met waterschaarste

Kelson da Cruz toont de kraan die water uit zijn regenton zijn tuin in leidt in Scarborough nabij Kaapstad. Beeld Brenton Geach

Kaapstad kampt met zijn ergste droogte in honderd jaar. In het nabijgelegen dorp Scarborough weten ze al heel lang hoe kostbaar water is, en de inwoners leven ernaar.

Kelson da Cruz (41) heeft vanaf zijn relingloze terras een overweldigend mooi uitzicht. Hij woont op een berghelling die vijftig kilometer ten zuiden van Kaapstad uit de azuurblauwe zee oprijst. Beneden in het water zijn een paar surfers in de weer: de golven zijn goed. Het dorpje Scarborough strekt zich onder zijn groene, houten huis op de helling uit. Er heerst zo hoog boven zee een serene rust. En die past bij het weer: een graad of twintig, zon, windstil.

Vanaf zijn terras kon Da Cruz eind vorig jaar het vuur zien aankomen. Gelukkig was dat in november, vlak voor de zomer: de duinen waren nog niet zo uitgedroogd als nu. Anders had een deel van Scarborough zomaar in vlammen kunnen opgaan. "Water betekent alles voor ons", verzekert hij met een sterk Portugees accent. "We leven van water én water vormt onze ultieme beschermingsbron."

Maar uitgerekend water is momenteel schaars in Scarborough, dat zo'n duizend inwoners telt. Sterker nog, het hele zuidwesten van Zuid-Afrika kampt met zijn ergste droogte in honderd jaar. De regering bestempelde het regentekort in de regio onlangs als een nationale ramp. In januari leek het er zelfs even op dat er vanaf deze aprilmaand geen druppel water meer uit de kranen zou komen. Dat bleek gelukkig vals alarm. Maar sinds 1 februari is wel een waterrestrictie van vijftig liter leidingwater per persoon per dag van kracht. Wie daar overheen gaat, moet plots fors meer voor zijn water betalen.

Da Cruz en zijn vrouw Elena halen die vijftig liter niet. Zij hebben maatregelen genomen. Ze vangen in de natte winter regen op van hun dak en slaan het water op in tanks van in totaal 5.000 liter. "Het is onvoorstelbaar hoeveel je van zo'n dak haalt", zegt Da Cruz. "Eén goede bui en de tanks zitten al bijna vol." Hij toont met kinderlijk enthousiasme ook de speciale kranen die hij in de keuken en de douche heeft geïnstalleerd. "Die bezuinigen 92 procent water", jubelt hij. "De douchekop bespaart 80 procent. En we hebben inmiddels een composttoilet. Dat dringt ons waterverbruik ook met tientallen liters per dag terug, want we hoeven nooit meer door te spoelen."

Apartheid

Dit soort besparingsmaatregelen juichen Sander Zweers en Bonga Ntuli van het in Zuid-Afrika gevestigde Nederlandse ingenieursadviesbureau Royal HaskoningDHV toe. "Zuid-Afrikanen hebben, net als veel mensen in de rest van de wereld, water te lang gezien als iets vanzelfsprekends", zegt Zweers. "We openen de kraan en verwachten dat daar altijd iets uitkomt. Tot een paar weken geleden ging zelfs nog 60 procent van het water uit het stuwmeer van de Theewaterskloof Dam bij Kaapstad naar de landbouw, terwijl die eigenlijk veel waterefficiënter moet gaan werken. Ook de industrie en mijnbouw verbruiken nog enorme hoeveelheden water. Er is nog te weinig besef dat water, zeker in een droog land als Zuid-Afrika, een schaars goed is."

Zuid-Afrika - de overheid, het bedrijfsleven én de inwoners - moeten een verandering ondergaan in hun denken over water. Want de huidige droogte is blijvend. De afgelopen jaren waren extreem, dat betwist niemand, maar klimaatverandering zorgt ervoor dat regenpatronen ook structureel veranderen. En minstens zo belangrijk is bovendien het effect van de aanhoudende urbanisatie: de bevolking van Kaapstad verdubbelde de laatste dertig jaar. Al die extra mensen hebben ook extra water nodig.

Daar komt nog bij dat veel zwarte Zuid-Afrikanen tijdens de apartheid niet op het waternet waren aangesloten. Het racistische witte minderheidsregime vond dat niet nodig. Na de afschaffing van de apartheid begin jaren negentig kwamen dus niet alleen massa's nieuwe mensen naar de stad, maar kregen ook veel meer mensen die in de stad woonden toegang tot leidingwater. "Na de apartheid was alles er op gericht zoveel mogelijk mensen gratis en snel toegang te verlenen tot leidingwater", legt Ntuli uit. "Dat was in onze nieuwe democratie immers een basisrecht geworden. Maar er kwamen weinig stuwmeren bij. De overheid investeerde nauwelijks in uitbreiding van de capaciteit. En door de verouderde infrastructuur lekt ook nog eens erg veel water weg."

Dus groeide met de tijd het risico op tekorten. Da Cruz kende zo'n soort situatie al. Voordat hij naar Zuid-Afrika kwam, woonde hij met zijn vrouw een tijd in het gortdroge Israël. "Ik stond daar eens mijn auto te wassen en toen kwam er een woedende man op mij af", vertelt hij. "Hij riep verontwaardigd uit: 'Waar ben je mee bezig?!' Ik kom zelf uit tropisch Brazilië, maar in Israël drong het tot me door dat water iets is dat je niet mag verspillen."

In dat opzicht was de aankondiging van Day Zero (het valse alarm met betrekking tot de totale droogval van Kaapstad) stiekem een zegen, meent Da Cruz. "Eindelijk zagen mensen ook hier in dat water niet altijd en eindeloos voorradig is."

Mede door die toenemende bewustwording wist Kaapstad Day Zero vooralsnog te ontlopen. Want in de eerste plaats is dit volgens David Olivier, onderzoeker aan het Global Change Institute in Kaapstad, een gevolg van de indrukwekkende waterbesparing die Kaapstad recent heeft weten te bewerkstelligen. De stad verbruikt nog maar zo'n 500 miljoen liter water per dag, tegen 700 miljoen liter halverwege vorig jaar, en 1,2 miljard liter in 2014.

Het helpt volgens Olivier ook dat de landbouw, nu de zomer voorbij is, veel minder water opslokt. Boeren doneerden zelfs eenmalig 10 miljard liter extra water uit hun private stuwmeren aan de stad. En ten slotte leveren ook de noodwatervoorzieningen (grondwaterwinning en centrales die zeewater ontzouten) meer drinkwater op dan vooraf was gedacht.

Onderwijs

Deze waaier aan reddende factoren toont volgens Zweers eens te meer aan dat oplossing voor het droogteprobleem ligt in een alomvattende aanpak. Natuurlijk moet Kaapstad investeren in verbetering van zijn waterinfrastructuur, meent hij, maar dat alleen is niet genoeg. Ook moet de landbouw efficiënter leren omgaan met water. En Zuid-Afrika moet meer loodgieters gaan opleiden om alle lekken in het watersysteem te repareren. Binnen het onderwijs moet extra aandacht komen voor het belang van water, zodat Zuid-Afrikanen leren om altijd, en niet slechts in panieksituaties, zuinig te zijn met water.

Onlangs maakte de Zuid-Afrikaanse regering 400 miljoen euro vrij voor het bestrijden van de nationale doogteramp in het zuidwesten van het land. Dat is een aardig begin, maar het lijkt niet genoeg om de problemen structureel op te lossen. De provincie Westkaap, waarin Scarborough en Kaapstad liggen, steekt het geld namelijk vooral in kortetermijnoplossingen. Dat is logisch gezien de hachelijke situatie, maar voor de toekomst zijn volgens Ntuli meer duurzame plannen en oplossingen vereist.

"Er moeten allereerst meer verschillende waterbronnen komen, zodat wanneer er één droogvalt er altijd alternatieven zijn", legt hij uit. "Ook moeten we meer water gaan hergebruiken. We dienen de stuwmeren uit te baggeren, want die slibben deels dicht doordat met het regenwater ook veel modder meestroomt naar die meren. Daardoor kunnen ze in het natte seizoen steeds minder water vasthouden. En we moeten voor extreme droogtes rampscenario's ontwikkelen, zodat iedereen altijd precies weet wat hij moet doen. We moeten ons, simpel gezegd, dus eindelijk écht gaan gedragen als inwoners van een droog land."

Een probleem bij het ontwikkelen van structurele oplossingen voor de watercrisis is volgens Olivier dat de landelijke oppositiepartij Democratic Alliance (DA) Kaapstad en de provincie Westkaap bestuurt. De nationale ANC-regering wijst nogal gretig, ja verheugd bijna, met een beschuldigende vinger naar dat DA-stadsbestuur. "De watercrisis lijkt een goede gelegenheid voor het ANC om de bestuurkwaliteiten van de DA in twijfel te trekken en daarmee een poging te doen de macht en populariteit van de DA in de Westkaap zoveel mogelijk te ondermijnen."

Een stuk beter en efficiënter verloopt de samenwerking in de kleine gemeenschap van Scarborough. "Omdat we zo geïsoleerd wonen, middenin de natuur, hebben we al jaren een eigen brandweerdienst", vertelt Michele Harvey (45), die bij Da Cruz op de koffie is gekomen. "En door alle duinbranden om ons heen, zeker eens per jaar, is het idee van crisismanagement voor ons niet zo nieuw."

De inwoners van Scarborough besloten het waarschuwingssysteem dat zij voor die branden hadden opgetuigd ook in te gaan zetten voor de droogtecrisis. Ze brachten alle waterputten, natuurlijk waterbronnen en watertanks in kaart. Ze maakten een verdelingsschema van al dit water voor als Day Zero ooit komt en berekenden hoe lang ze daarmee als dorp voorzien zouden zijn. Op basis hiervan besloten ze extra regentonnen aan te schaffen en rond het buurthuis te plaatsen. 

(Verhaal loopt door onder de afbeelding)

Michele Harvey laat het systeem zien waarmee de inwoners van Scarborough regenwater opvangen. Beeld Brenton Geach

Noodvoorraad

Ook zamelde het dorp geld in voor extra grote watertanks langs zijn randen. Die reusachtige grijze tonnen vormen nu een noodvoorraad bluswater in het geval er geen water meer uit de kraan komt, maar er wel brand uitbreekt. En via een whatsappgroep delen dorpsbewoners informatie met elkaar over lekken in het waterleidingensysteem, zodat de lokale brandweer snel tijdelijk de leiding kan afsluiten in afwachting van een loodgieter die helemaal uit Kaapstad moet komen.

"Het draait allemaal om samenwerking", zegt Da Cruz. Hij heeft instemmend geknikt tijdens het verhaal van zijn buurvrouw. "Het is belangrijk om te beseffen dat je bij een watertekort ook voor je buren moet zorgen. Want als jij weliswaar water hebt, maar iemand anders niet, dan zal diegene jouw water op een gegeven moment van je komen stelen. Zonder water kan nu eenmaal niemand lang. Alleen een regenwatertank bij je eigen huis installeren is dus nooit genoeg."

Afhankelijk van regen

Kaapstad is niet de enige plek in Zuid-Afrika die kampt met extreme droogte. De hele provincie Westkaap is kurkdroog, net als delen van de Noord- en Oostkaap. 'Port Elizabeth was dit jaar eigenlijk nóg dichter bij een totale droogval dan Kaapstad', zegt Sander Zweers van Royal HaskoningDHV. Port Elizabeth is de vijfde stad van Zuid-Afrika en ligt 800 kilometer ten oosten van Kaapstad.

Het zou volgens Zweers daarom onverstandig zijn alle noodfondsen die nu worden vrijgemaakt te besteden aan Kaapstad. De huidige droogte moet een waarschuwing zijn voor heel Zuid-Afrika, dat volgens het Wereld Natuur Fonds tot de dertig droogste landen ter wereld behoort. Twee jaar geleden kampte Johannesburg bijvoorbeeld nog met watertekorten, door de droogte die El Niño bracht.

Steden als Kaapstad en Johannesburg liggen niet aan rivieren en zijn dus grotendeels afhankelijk zijn van de neerslag in een bepaalde periode en het vasthouden daarvan. Al importeert Johannesburg ook water uit de bergen van buurland Lesotho. 'Day Zero heeft veel bewustwording gecreëerd', meent Zweers. 'Alleen is het belangrijk die wel vast te houden, nu Day Zero minstens één jaar vooruit is geschoven, en niet te vervallen in oude patronen.'

Lees ook: Regen valt er niet, dus Kaapstad haalt het drinkwater nu ook uit de grond

De droogte in en rond Kaapstad is onlangs aangemerkt als nationale ramp. Regen is er niet, dus zoeken inwoners onder de grond naar water.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden