null Beeld Hollandse Hoogte / EyeEm
Beeld Hollandse Hoogte / EyeEm

Jelle's weekdierJava-aap

Java-apen bestelen toeristen en geven de buit pas terug na betaling van losgeld

Dat de mens gewoon een diersoort is, dat weten we intussen wel, maar waaruit bestaat dan de grens tussen de mens aan de ene kant en de rest van het dierenrijk aan de andere? Geen bonobo of stokstaartje heeft ooit een boek geschreven of een pianosonate vertolkt, maar de vraag is of dat nu een echt kwalitatief onderscheid is, of slechts een kwantitatief verschil in capaciteit. 

De grens die vanouds een onneembare barrière leek, wordt steeds vager en daaraan heeft de Nederlandse etholoog Frans de Waal flink bijgedragen. Dankzij hem weten we dat mensen zich iedere dag als apen op de apenrots gedragen en dat veel diersoorten stukken intelligenter zijn dan je op het eerste gezicht zou zeggen. Zelfs een kraai is in staat een oorzaak-gevolg redenering uit te voeren en capucijneraapjes kunnen hartgrondig beledigd zijn en dat ook laten blijken. En, zo bleek uit een recent onderzoek bij Balinese java-apen, ze kunnen zelfs toeristen afpersen door ze te bestelen en dan om losgeld te onderhandelen.

Het gaat om java-apen (Macaca fascicularis, ook wel krabbenetende makaken genoemd) die zich op het Indonesische eiland ophouden in de buurt van toeristische attracties, waaronder de Uluwatu-tempel. Het was al langer bekend dat de apen zich daar bezig houden met wat in de wetenschappelijke literatuur robbing and bartering wordt genoemd, diefstal en ruilhandel. Ze jatten spullen van argeloze toeristen en geven die slechts terug tegen betaling van losgeld in de vorm van voedsel. Wie de Engelstalige wiki-pagina over deze tempel bezoekt, treft daarop een foto van een aap met een gejatte zonnebril in zijn handen. 

25 minuten onderhandelen

Het blijkt een gewoonte te zijn geworden binnen deze apenpopulatie en die cultuur wordt van generatie op generatie doorgegeven. Jonge dieren leren het van de ouderen en zijn rond hun vierde levensjaar volleerd. Wanneer apen die deze cultuur niet kennen van elders aan de populatie worden toegevoegd, blijkt dat die dieren snel de lucratieve jat-en-ruilstrategie hebben aangeleerd.

Uit het nu gepubliceerde onderzoek blijkt dat de makaken hebben geleerd onderscheid te maken tussen ‘gewone’ voorwerpen zoals haarspelden en lege cameratassen, en lucratievere zaken zoals mobiele telefoons, portemonnees en brillen op sterkte. Wanneer sprake is van een waardevoller object geven de apen dat alleen terug tegen een lekkerder hapje. Volgens de Canadese psycholoog die het onderzoek leidde zijn de apen er experts in geworden om zulke spullen te jatten van toeristen die de waarschuwingen van de opzichters negeren en hun bezittingen niet opbergen in dichtgeritste tassen. 

De onderzoekers hebben driekwart jaar lang de interacties tussen apen en toeristen gefilmd en kwamen er op die manier achter dat de apen een hoger ‘losgeld’ (lees: meer of beter voedsel) wisten los te onderhandelen. Een keer vergde een onderhandeling maar liefst 25 minuten voordat de aap zijn contrabande teruggaf; er moest een tempelopzichter aan te pas komen. Over intelligentie gesproken!

Een nauw verwante apensoort leeft op de rots van Gibraltar. Stel je voor dat er groepjes van deze berberapen in de Zaanse Schans, op de Amsterdamse Wallen of in de Efteling leefden.

Jelle Reumer is paleontoloog. Voor Trouw bespreekt hij iedere week een dier dat het nieuws haalt. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden