Hoogleraar bodemdegradatie en landbeheer Violette Geissen: ‘We zien in de bodem een verschuiving van goede naar slechte 
organismen’.

InterviewBestrijdingsmiddelen

Ja, het mag, al die pesticiden. ‘Maar willen we al die chemicaliën in ons milieu?’

Hoogleraar bodemdegradatie en landbeheer Violette Geissen: ‘We zien in de bodem een verschuiving van goede naar slechte organismen’.Beeld Koen Verheijden

Je kunt het boeren niet verwijten dat ze pesticiden spuiten, zegt hoogleraar Violette Geissen. Volgens de normen zijn de toegelaten insecten-, schimmel- en onkruidbestrijders veilig. Alleen zijn die normen flink verouderd. ‘We weten niet wat de daadwerkelijke effecten zijn voor onze gezondheid.’ Dus dat onderzoekt ze.

Net als e-nummers zou op alle voeding in de supermarkt moeten staan hoeveel pesticiden erin zitten, zegt Violette Geissen. Dat zou het bewustzijn bij de consument verhogen. Want wie weet nou dat er soms een veelheid aan chemische stoffen in het eten zit? Resten van gewasbeschermingsmiddelen, die moeten voorkomen dat ziekten door schimmels of plagen van insecten of onkruid de oogst bedreigen.

Onderzoekers in opdracht van de Europese autoriteit voor voedselveiligheid EFSA vonden in 2018 resten van meerdere bestrijdingsmiddelen in bijna een op elke drie voedselmonsters die ze onder de loep legden, tot wel 29 verschillende stoffen in één product. Allemaal in lage concentraties en onder de maximaal toegelaten concentratie, dus veilig voor gebruik volgens de geldende normen.

Nooit is onderzocht of zo’n cocktail van stoffen en de bij elkaar opgetelde hoeveelheid kwaad kan voor de menselijke gezondheid. Net zo min is bekend wat die cocktails doen in de longen na het inademen van fijnstof waardoor ze zijn meegevoerd. Of in de bodem van akkers waar ze worden gebruikt en in natuurgebieden waar ze neerslaan.

Geissen, hoogleraar bodemdegradatie en landbeheer aan de universiteit in Wageningen, leidt het onderzoekproject SPRINT, dat in september is begonnen de effecten van pesticiden te meten op de gezondheid van mens, dier, plant en milieu. SPRINT wordt betaald door de Europese Commissie. Doel is bij te dragen aan het opstellen van nieuwe normen.

Wat houdt dit onderzoek in?

“Met SPRINT, een transdiciplinair onderzoeksproject met partners in veertien landen, kijken we wat de effecten zijn van de cocktails op veerkracht van het ecosysteem en zijn functies en op veerkracht en ziekte bij mens en dier. Wat doen de pesticiden echt en op de lange termijn? We doen onderzoek in tien Europese landen en in Argentinië, waar veel soja vandaan komt die hier in diervoeder wordt verwerkt.

“Er zijn in Europa bijna tweeduizend pesticiden op de markt, met vijfhonderd actieve stoffen. Een collega heeft de verslagen van alle driehonderd insecticiden, herbiciden en fungiciden bekeken op potentiële effecten op de gezondheid. Haar conclusie: voor slechts vijftig daarvan is bewezen dat ze geen effecten hebben op hormoonhuishouding, reproductiviteit, het zenuwstelsel of het ontstaan van mutaties of dat ze kankerverwekkend zijn.

“Het is een oerwoud aan mengsels van pesticiden met soms stabiele afbraakproducten die lang in de bodem verblijven met onbekende effecten. AMPA, het stabiele afbraakproduct van glyfosaat, een stof die in veel onkruidverdelgers zit, komt vaak in soja Europa binnen via de Rotterdamse haven. Het glyfosaat waarmee die soja is behandeld is dan wel beneden de normen, maar op AMPA wordt niet getest.

“De EFSA constateert in haar rapporten dat het merendeels gaat om cocktails van stoffen, maar ze ging tot nu toe ervan uit dat dit niet schadelijk is omdat de individuele stoffen onder de norm blijven. Niemand weet echter wat de mengsels van pesticiden en afbraakproducten met onze gezondheid doen. Gelukkig zijn de Europese Commissie en de EFSA nu op zoek naar nieuwe normen die hier rekening mee houden.”

Die middelen worden toch allemaal uitvoerig getest voordat ze worden toegelaten?

“De normen zijn verouderd en er ontbreken belangrijke factoren, zoals hoe pesticide-residuen zich precies in het milieu verplaatsen en de effecten ervan op het milieu, dier en mens. Daarnaast worden de ecotoxicologische effecten maar voor enkele middelen op een heel beperkt aantal organismen getest. Voor de bodem zijn vijf soorten bodemorganismen terwijl er meer dan één miljoen soorten zijn. De effecten van de continue toediening van pesticiden op de veerkracht van de bodem en de gevolgen voor de beschikbaarheid van nutriënten (voedingsstoffen) en andere ecosysteemdiensten worden niet getoetst, alleen de mortaliteit en de gevolgen voor voortplanting van die vijf organismen op de korte termijn van maximaal 56 dagen.

“We zien in de praktijk een verschuiving in de bodem van goede naar slechte organismen. Schimmels die fosfaten beschikbaar maken voor planten worden en bacteriën die plantengroei stimuleren worden vaak aangetast door onkruidbestrijdingsmiddelen, waardoor ziekmakende organismen zoals schimmels meer ruimte krijgen, maar deze effecten worden in de toelatingsprocedures van pesticiden niet meegenomen.

“De toelatingsnormen zijn bindend. De EFSA moet ze hanteren en de Europese Commissie gebruikt ze voor wetgeving in Europa. Volgens deze normen zijn de stoffen die nu op de markt zijn veilig, zegt ook het College voor toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden in Nederland. Alleen lijken de normen niet overeen te komen met wat we daadwerkelijk vinden in het veld.

“Als je het voorzorgsprincipe wilt toepassen, moet je voor dat het op de markt komt weten dat een middel onschadelijk is, dus voordat het in de bodem en het milieu terechtkomt. Dat zou het uitgangspunt van de overheid moeten zijn.”

Zijn er bewijzen dat stoffen schadelijk zijn voor onze gezondheid?

“In Frankrijk is Parkinson inmiddels verklaard als beroepsziekte van boeren. Er zijn aanwijzingen dat ook andere ziektes worden veroorzaakt door cocktails van pesticide-residuen, maar dat is heel moeilijk te bewijzen. Onderzoekers kijken in SPRINT naar de effecten van fijnstof met pesticiden op de longen, terwijl de Ierse neuroloog John Cryan aan de Universiteit van Cork onderzoekt of er een verband is met psychologische en neurologische aandoeningen.

“De veerkracht van de bodem wordt niet meegenomen in de huidige normen. Die veerkracht is te vergelijken met de weerstand van de mens, het effect van chemische stoffen op bodemorganismen kan vergelijkbaar zijn met het effect op het menselijk microbioom. Cryan vond bij muizen een verband tussen darmbacteriën die eiwitten in de hersenen aansturen en ziekteprocessen als bij Alzheimer en depressies. Hij gaat nu kijken of pesticiden van invloed kunnen zijn op de darmflora.

“Bij bijen hebben we in een studie uit 2018 gezien dat de veerkracht afneemt als ze in contact zijn geweest met glyfosaat. In de veerkracht van organismen komt alles samen, maar die indirecte effecten die pesticide-residuen veroorzaken worden tot nu toe niet meegenomen in de normen. Dat moet veranderen.”

In Drenthe, Gelderland en Duitsland hebben onderzoekers chemische stoffen, niet alleen uit de landbouw, in natuurgebieden aangetroffen. Hoe kan dat?

“Ik ben blij dat ze die onderzoeken doen, maar de uitkomst verrast me niet. Pesticiden kunnen verdampen en blijkbaar door de wind over lange afstanden worden getransporteerd. Ze hechten aan de fijnste bodemdeeltjes, zo blijkt uit onderzoek in Duitsland van het TIEM-instituut München. Ze zitten in de fijnstof die bij het inademen direct in de longen terechtkomen. Niemand kent de risico’s van die chemische cocktails voor de menselijke gezondheid.

“We wisten al dat pesticiden vanuit de bodem naar het oppervlakte- en grondwater kunnen worden getransporteerd, daar wordt bij de toelating van middelen ook naar gekeken. Maar het transport via de lucht door fijnstof is geen structureel onderdeel van de toelatingsnormen en het transport in gasvorm door de lucht over lange afstanden word ook niet mee genomen. Volgens de modellen komt er dus niks in natuurgebieden terecht. Maar we vinden ze wél in natuurgebieden.”

Wat moet er veranderen?

“Eurocommissaris Frans Timmermans wil het aantal pesticiden binnen tien jaar met de helft verminderen en ook het risico moet worden gehalveerd. Wij denken komend voorjaar een lijst te kunnen opstellen welke middelen op basis van de huidige inschatting de hoogste toxiciteit hebben en de grootste aanwezigheid in het milieu.

“SPRINT moet aan het eind van het project in 2025 duidelijk advies kunnen geven over welke middelen bij voorkeur van de markt zouden moeten verdwijnen om het risico voor mens en milieu drastisch de beperken. Dit advies zal gebaseerd zijn op de resultaten van de nieuwe normen. We bekijken nu welke pesticiden we vinden in de bodem, de gewassen en het bloed en de urine van boeren en consumenten uit die tien Europese landen en Argentinië die aan ons onderzoek meedoen. In 2022/23 moet duidelijk zijn wat het ervan effect is en daarna moet worden bekeken wat de economische aspecten zijn van wel of niet gebruik van pesticiden voor de boer en de maatschappij.

“Je kunt niet zeggen: boeren, ga maar veranderen. Het hele voedselsysteem moet anders, en dat vraagt nogal wat. We hebben jarenlang geproduceerd vanuit de gedachte ‘nooit meer honger’, daar waren chemische bestrijdingsmiddelen voor nodig en in het begin leek dat een goede oplossing. Maar het is 75 jaar na de hongerwinter, we produceren meer voedsel dan we consumeren, er is inmiddels 30 procent voedselverspilling. We hoeven niet te produceren wat we weggooien. We moeten nu mee met de natuur.

“De boeren moeten natuurlijk wel hun brood kunnen verdienen, ook in een duurzame voedselketen, met stabiele prijzen. Als je het systeem wilt veranderen moet dat langdurig en de boeren moeten erop kunnen bouwen.”

Correctie:

In een eerdere versie van dit interview stond dat toxicoloog Paul Scheepers van de Radboud Universiteit Nijmegen onderzoek doet naar de effecten van pesticiden op de longen. Dat was niet juist. Scheepers is wetenschappelijke coördinator van het Europese onderzoeksproject SPRINT.

Lees ook:

Het gebruik van pesticiden verbieden is lastig, want hoe schadelijk is het precies?

De gifspuit moet worden ontmoedigd, vinden minister Schouten en staatssecretaris Van Veldhoven. Maar een verbod op het gebruik van pesticiden is lastig, want over de effecten ontbreekt de nodige kennis.

Overal in de natuur zit gif, en het komt overal vandaan

De natuur zit vol gif. De cocktails die onderzoekers vinden in natuurgebieden komen niet alleen van boeren uit de buurt, sommige stoffen kunnen oude resten zijn van insectenverdelger DDT, of overgewaaid van ver buiten Europa.

Henk Tennekes (1950-2020) streed tegen het gemaksgif

Toxicoloog Henk Tennekes, die vorige week overleed, kreeg internationale erkenning voor de ontdekking dat het gebruik van landbouwgif desastreus uitpakt voor bijen. Zijn onderzoek ging nog veel verder. Het hele ecosysteem en ook de gezondheid van de mens staat op het spel.

Gezondheidsraad: Spuit zo min mogelijk landbouwgif

Bestrijdingsmiddelen dragen mogelijk bij aan ontwikkelingsstoornissen bij jonge kinderen en de ziekte van Parkinson bij ouderen. Telers moeten daarom het gebruik zoveel mogelijk verminderen, adviseert de Gezondheidsraad.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden