Nikkelsmederij in het Russische Norilsk.

Grondstoffen

Is Nederland voor de groene transitie te afhankelijk van China en Rusland?

Nikkelsmederij in het Russische Norilsk.Beeld Getty Images

De oorlog in Oekraïne maakt pijnlijk duidelijk hoe afhankelijk Europa is van Russisch gas. De overgang naar hernieuwbare energie is belangrijker dan ooit. Maar hoe zit het eigenlijk met de materialen die we nodig hebben voor zonnepanelen en batterijen van elektrische auto’s?

Maarten van Gestel

Alle elektrische auto’s zien er anders uit, toch hebben ze één ding gemeen: nikkel. Het metaal wordt al jaren gebruikt voor roestvrijstaal en euromunten, maar tijdens de groene revolutie heeft nikkel een nog crucialere functie gekregen. Zoals gehakt, wortel en tomatensaus de drie hoofdingrediënten voor een pasta bolognese zijn, zo zijn kobalt, lithium en nikkel de drie hoofdingrediënten voor oplaadbare batterijen, van iPhones tot Tesla’s tot elektrische vrachtauto’s.

Wil Europa vanwege de oorlog in Oekraïne minder afhankelijk worden van Russisch gas en olie, dan is er dus nikkel nodig. Maar wie een lijst van de tien grootste nikkelmijnen ter wereld ziet, schrikt waarschijnlijk. Drie van die tien mijnen liggen namelijk in Rusland. Ze zijn onderdeel van Nornickel, het grootste bedrijf van Rusland, in de jaren dertig ontstaan in Goelagkampen in Noord-Siberië.

Betekent dit dat we óók in onze groene transitie in hoge mate afhankelijk zijn van Poetin – net zoals we dat in de toevoer van fossiele brandstoffen zijn? Gelukkig valt dit mee, stelt mineralengeoloog Arjan Dijkstra van de Universiteit Twente gerust. Hoewel drie van de grootste mijnen in Rusland liggen, voorziet het land slechts in 10 procent van de wereldwijde nikkelhandel. “De prijs van nikkel is door het conflict wel gestegen, tot het hoogste sinds 2011. Maar er zijn buiten Rusland genoeg alternatieven voor het metaal.”

Een Russische pijpleiding voor nikkelpulp. Foto genomen op 6 juni 2020. Beeld Kirill Kukhmar/TASS
Een Russische pijpleiding voor nikkelpulp. Foto genomen op 6 juni 2020.Beeld Kirill Kukhmar/TASS

Auto’s op waterstof

Een veel groter aandeel in de wereldmarkt heeft Rusland met een ander metaal dat nodig is voor de energietransitie: palladium. Maar liefst 40 procent daarvan komt uit Rusland. “Als we waterstof willen maken, bijvoorbeeld in de toekomst voor auto’s op waterstof, dan heb je palladium nodig als katalysator.”

Desondanks hoeven we ons ook hier niet al te grote zorgen te maken, zegt Dijkstra. “Palladium is niet echt een materiaal van de toekomst – meer van de oude wereld. Over een paar jaar hebben we genoeg oude katalysatoren in Nederland die we kunnen recyclen, dus zo snel zal daar geen schaarste aan ontstaan.” Hoewel Rusland bijna de helft van de wereldvoorraad van dit metaal levert, valt zelfs hier de afhankelijkheid dus mee.

Maar het conflict in Oekraïne baart Dijkstra wel degelijk grote zorgen, kijkend naar de materialen die nodig zijn voor de energietransitie. Dat heeft niet alleen met Rusland te maken. “Het conflict toont hoe afhankelijk we voor ons gas zijn van één land met een twijfelachtig regime. Als je kijkt naar veel andere materialen waar we eigenlijk niet meer zonder kunnen – zoals lithium, kobalt, zeldzame aardmetalen – zijn we daarin nog veel afhankelijker van enkele andere landen met twijfelachtige regimes.” Het voornaamste land waar Dijkstra op doelt, is China.

Noodzakelijke onderdelen

Beeld je eens in dat deze oorlog echt uit de hand loopt, zegt Dijkstra. Dat China bijvoorbeeld een pact met Rusland zou sluiten. “Dan kunnen we heel hard getroffen worden in onze aanvoer van grondstoffen.” Zonder lithium geen batterijen, zonder zeldzame aardmetalen geen magneten, die weer noodzakelijke onderdelen vormen van veel elektronische producten. “Op veel van dat soort metalen heeft China een quasi-monopolie.” Het conflict met Rusland, zo bedoelt hij, zou een eyeopener moeten zijn voor Europa en het Westen om onafhankelijker te worden van grondstoffen. “Je wil als Europa niet dat één land alle macht heeft over een cruciale grondstof als lithium.”

Want: toen China in 2010 een conflict met Japan had, liet het land al zien hoe het van zijn monopolypositie gebruik kon maken. “China zei toen dat het land de export van zeldzame aardmetalen naar Japan wilde reguleren, en minder zou exporteren. In slechts een paar weken tijd verviervoudigde de prijs van die metalen vervolgens.” De afhankelijkheid van China gaat verder dan alleen grondstoffen, benadrukt industrieel ecoloog René Kleijn van de Universiteit Leiden.

“Ook veel producten komen uit China, zoals computerchips en sterke magneten die essentieel zijn voor elektrische auto’s en windturbines.” En als je kijkt naar de hoeveelheden aluminium en koper die Nederland nodig gaat hebben om het elektriciteitsnetwerk uit te breiden voor zonnepanelen en windmolens, zijn we daar volgens Kleijn ook veel te afhankelijk van China. “Want daar komen koper en aluminium voor een groot deel vandaan.”

Zeldzame aardmetalen

Dijkstra en Kleijn staan niet alleen in hun oproep om voor grondstoffen onafhankelijker te worden van landen met twijfelachtige regimes, zeker na de oorlog in Oekraïne. In Europees verband is enkele jaren geleden al een Raw Materials Alliance in het leven geroepen. Het doel: kijken of grondstoffen zoals lithium, grafiet en kobalt niet vaker in Europa te delven zijn. Dan zou in het geval van een conflict Europa minder afhankelijk zijn van potentiële vijanden – bijvoorbeeld voor de productie van computers of voertuigen.

null Beeld Bart Friso
Beeld Bart Friso

De alliantie publiceerde een kaartje waarop te zien is dat Finland en Servië rijk zijn aan lithium, en dat in Zweden zeldzame aardmetalen te delven zijn. Dijkstra: “De boodschap is: hier moeten mijnen komen. Maar het probleem is tot nu toe geweest dat lokale bevolkingen zeggen: not in my backyard.” Zo werd recent een vergevorderd plan voor een enorme lithiummijn in Servië geblokkeerd, door de lokale bevolking. Dijkstra, Kleijn, en ook Michel Rademaker, plaatsvervangend directeur van The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS), hopen dat de oorlog in Oekraïne een wake-upcall zal zijn voor Europese landen om toch te gaan mijnen.

“Ik snap dat Nederlanders misschien makkelijk praten hebben”, zegt Rademaker. “Want in ons land liggen die cruciale grondstoffen niet.” Maar vanuit zijn werk voor het HCSS – een onafhankelijk kennisinstituut gespecialiseerd in geopolitieke veiligheid – benadrukt hij dat het verstandig zou zijn voor Europa om meer mijnen te bouwen. Plus, benadrukt Rademaker: “Je kan het dan op een nettere manier gaan delven dan elders ter wereld gebeurt.”

Ook in het westen van Frankrijk werd geprotesteerd tegen de delving van lithium. Foto genomen op 26 februari, 2022.  Beeld AFP
Ook in het westen van Frankrijk werd geprotesteerd tegen de delving van lithium. Foto genomen op 26 februari, 2022.Beeld AFP

Weinig milieuregels

Vergelijk bijvoorbeeld eens het Russische gas met het Groningse gas, zegt Rademaker. “Ik begrijp de bezwaren tegen boren in Groningen, maar één ding is zeker: het Nederlandse gas is schoner dan het Russische. Bij de productie komt 30 procent minder methaan vrij.”

Ook Dijkstra is kritisch op de oorsprong van veel grondstoffen. Hij wijst naar de manier waarop in landen als China lithium wordt gemijnd en verrijkt. “Daar gelden weinig milieuregels, dus er komt enorm veel zooi bij vrij.” Eigenlijk, zegt hij, is het hypocriet van Europeanen om zelf zulke strenge milieuregels te hanteren, maar ondertussen wel massaal producten en grondstoffen te importeren die onder zeer milieubelastende omstandigheden worden gemaakt.

Die hypocrisie speelt wat hem betreft naast milieuvlak ook op het ethische vlak. Neem de Congolese mijnen waar kobalt wordt gedolven, bijvoorbeeld voor de batterijen van elektrische auto’s. “Dat gaat vaak gepaard met kinderarbeid, of andere werkomstandigheden die dichtbij slavernij komen.” En dat nog los van het feit dat de gebieden waar die Congomijnen zijn, veelal gecontroleerd worden door krijgsheren. “We laten ons vuile werk nu te makkelijk elders opknappen.”

Een kobaltmijn in Congo die eigendom is van China. Foto genomen op 27 april 2021.  Beeld ANP / The New York Times Syndication
Een kobaltmijn in Congo die eigendom is van China. Foto genomen op 27 april 2021.Beeld ANP / The New York Times Syndication

Voor Dijkstra, Kleijn en Rademaker zijn dit al veel langer argumenten om de delving van grondstoffen die nodig zijn voor de energietransitie, veel meer naar Europa te halen. “Door de Oekraïne-crisis ontstaat nu een breder besef over problemen van grondstoffenafhankelijkheid”, zegt Dijkstra. Toegeven: de afhankelijkheid van Russisch gas is directer dan de Nederlandse afhankelijkheid van Chinees grafiet of lithium. “Als Poetin de gaskraan dichtdraait”, zegt Kleijn, “dan hebben wij het koud, terwijl er bijvoorbeeld van nikkel nog wel voorraden in het systeem zijn.” Maar uitgezoomd – zeker in een langdurig conflict – maakt de afhankelijkheid van vrijwel alle grondstoffen Europa zeer kwetsbaar.

Mijnen in Europa

Volgens Dijkstra zou het in eerste instantie helpen als ook consumenten zich bewuster worden van waar hun producten eigenlijk vandaan komen. “Bij kleding leeft dit al heel erg: daar wil je niet dat er kinderarbeid bij betrokken is. Bij voedsel stellen we die vraag ook: waar komt het vandaan? Bij grondstoffen stellen we onszelf die vraag nog nauwelijks.” Zo’n groeiend bewustzijn zou de houding naar mijnen in Europa kunnen doen omslaan.

Europa probeert al langer om wetgeving te maken die de herkomst van grondstoffen transparanter maakt – van milieuvervuilend lithium uit China tot kobalt van kinderarbeid uit Congo. Maar volgens Dijkstra komt die wetgeving te traag op gang. Hoopvol vindt hij wel dat Nederland nu zelf strengere wetgeving aan het maken is, en ook dat bedrijven zoals Microsoft en Apple steeds minder graag zaken willen doen met omstreden kobaltmijnen uit Congo. Kleijn wijst naar Tesla, dat bijvoorbeeld zelf aandeel genomen in een nikkelmijn in Nieuw-Caledonië, een klein eilandje dat goed is voor 7 procent van de wereldwijde nikkel. “Op die manier kunnen ze ook meer toezien op de omstandigheden waaronder het gemijnd wordt.”

Nederland moet investeren in grondstoffenonafhankelijkheid

Niet alleen vanwege de oorlog in Oekraïne zou Europa minder happig moeten zijn op het nikkel uit Rusland, vindt Michel Rademaker. Greenpeace waarschuwt bijvoorbeeld al jaren voor het Russische bedrijf Nornickel, dat te boek staat als een van de vervuilendste landen ter wereld. Rademaker hoopt net als Dijkstra dat we vanuit Europa “een realistischer beeld krijgen over welke materialen we waar vandaan halen.”

Heel concreet denkt Rademaker dat de Nederlandse overheid een platform moet oprichten, waar kennis en kunde samenkomen over de materialen die nodig zijn en waar die vandaan komen. Vanuit zijn werk bij The Hague Centre for Strategic Studies ziet de plaatsvervangend directeur hoe al die kennis momenteel ‘erg versnipperd’ is. “De crisis in Oekraïne laat zien dat we helaas superafhankelijk zijn van een aantal grondstoffen. De overheid en het bedrijfsleven moeten investeren om samen te kijken hoe we hierin minder kwetsbaar kunnen worden.”

Lees ook:

Russisch metaalconcern Nornikel: veroorzaker ecologische ramp en grootvervuiler van het arctisch gebied

Twee miljoen ton giftige gassen stoot het Russische metaalconcern Nornikel in Siberië volgens Greenpeace jaarlijks uit. Een gigantische ecologische ramp eerder dit jaar dwingt het bedrijf nu tot ingrijpen.

De oorlog in Oekraïne en de gaskraan: wat Poetin kán doen

Europa treft Rusland met sancties tegen de gaspijp Nord Stream 2, maar zal er zelf ook onder lijden. Wat zijn de gevolgen van de oorlog in Oekraïne voor de export vanuit Rusland?

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden