Is het zwijn vogelvrij?

Wild zwijn op de Veluwe. Beeld Hollandse Hoogte / Rob Voss

Varkensboeren blijven bang voor het overspringen van de Afrikaanse varkenspest vanuit België. Ze mogen van minister Schouten nu meepraten over de jacht op wilde zwijnen.

Het schieten van een wild zwijn is een systematische operatie. Eind vorig jaar begonnen de jagers van de wildbeheereenheid Zuid-Oost Kempen al een week van tevoren met de voorbereidingen. Ze vroegen boeren met een akker aan een bosrand om de grens tussen bouwland en bos vrij te maken van begroeiing. Zo ontstond een ‘vrij schootsveld’. Als de zwijnen dan uit het bos kwamen, zouden ze een makkelijk doelwit zijn. 

Op de dag van de jacht namen de schutters plaats op platte boerenkarren, om vanaf hoogte te kunnen schieten. Dat er zwijnen in aantocht waren, kregen de mannen op de karren te horen van ‘verkenners’, die in de lucht getild werden door tractors met voorladers. Via de portofoon vertelden de verkenners aan de schutters wat de zwijnen aan het doen waren, of ze zich het bos uit lieten jagen door drijvers met honden. Ten slotte kwam het aan op geduld: het netjes schieten van één zwijn kost gemiddeld veertig uur.

Failliete boeren

In Nederland leven naar schatting enkele duizenden wilde zwijnen. Dankzij zachtere winters en goede natuurverbindingen neemt hun aantal toe. Boeren bezien die ontwikkeling met argusogen: zwijnen vreten landbouwgewassen op, wroeten akkers om én kunnen de gevreesde Afrikaanse varkenspest verspreiden. Die ziekte, waartegen geen medicijn of vaccin bestaat, woedt in Azië, in Oost-Europa en, tot angst van Nederlandse varkensboeren, in België op 150 kilometer van de Nederlandse grens.

Afschieten van zwijnen om de verspreiding van Afrikaanse varkenspest tegen te gaan, zou de Nederlandse varkenshouders een lief ding waard zijn. Want als de ziekte overspringt van een wild zwijn op een vleesvarken, zou dat een drama zijn: stallen vol varkens die preventief gedood moeten worden, een instortende markt, failliete boeren. 

Maar simpelweg meer zwijnen afschieten gaat zomaar niet. Het beest is een beschermd dier. Dat wil zeggen: in de provincies Limburg, Noord-Brabant, Gelderland en Overijssel. Daarbuiten geldt een ‘nulstand’ en mogen ze worden geschoten. Dat is een taak van de provincies, maar die maken er weinig werk van. Dat weer tot vreugde van Natuurmonumenten, die zwijnen ziet als een aanwinst voor de natuur. Door hun gewroet in de grond zorgen de dieren volgens de natuurorganisatie voor kansen voor nieuwe begroeiing en meer variatie in de natuur.

Opdrijven

Minister Schouten van landbouw en natuur snapt de zorgen van de varkensboeren wel. Om het gevaar van verspreiding van Afrikaanse varkenspest te verminderen, heeft ze vorig najaar de mogelijkheden verruimd om op wilde zwijnen te jagen. Sindsdien mogen groepen van zes jagers met drie aangelijnde honden de zwijnen opdrijven richting zes andere jagers met geweren. “Met deze methode kunnen wilde zwijnen effectiever beheerd worden”, aldus de minister. Zij baseert zich op deskundigen die stellen dat een kleinere populatie wilde zwijnen de kans op een uitbraak van Afrikaanse varkenspest verkleint.

De Koninklijke Nederlandse Jagersvereniging noemde het toestaan van deze vorm van ‘bewegingsjacht’ een verstandig besluit. Ook waren de jagers content met het toestaan van geluiddempers bij de zwijnenjacht. Natuurmonumenten was juist bezorgd. “Natuurmonumenten begrijpt niet wat de aanleiding is voor deze trendbreuk in de omgang met wilde zwijnen in Nederland, zolang er geen sprake is van een uitbraak in ons land, en er zelfs geen sprake is van besmette wilde zwijnen in de grensregio”, zeiden ze in een reactie. De organisatie sprak van ‘onconventionele maatregelen’.

Jagers blij, natuurorganisatie bezorgd. En de boeren? Die zijn allesbehalve tevreden met de maatregelen die tot nu toe zijn genomen om de varkenspest buiten de deur te houden. “Er zijn alleen maar meer zwijnen gekomen de afgelopen jaren”, zegt Geesje Rotgers namens de Producentenorganisatie Varkenshouderij (POV). “Terwijl het juist de bedoeling was dat het er minder zouden worden.”

Een wild zwijn op de Veluwe. Beeld ANP

Diergezondheidsfonds

Samen met de overheid hebben de varkenshouders een draaiboek ontwikkeld, dat gevolgd wordt als er een dierziekte zoals varkenspest uitbreekt. Vastgelegd is bijvoorbeeld wie welke kosten draagt. In eerste instantie zijn dat de veehouders zelf, maar als de kosten boven een bepaald plafond komen, springt de overheid bij.

De veehouders storten jaarlijks premie in een diergezondheidsfonds, een soort verzekering die uitkeert bij calamiteiten. De afgelopen tijd heeft minister Schouten met varkenshouders en andere veeboeren gesproken over het diergezondheidsfonds vanaf 2020. Daarbij hebben de varkenshouders een eis gesteld: ze gaan alléén akkoord met de nieuwe voorwaarden als de overheid harder optreedt tegen wilde zwijnen. Rotgers: “Het kan niet zo zijn dat varkenshouders premie ­betalen terwijl de overheid niets doet om het risico op een ziekte-uitbraak te verkleinen.”

Deze week werd er een akkoord bereikt over het diergezondheidsfonds. “De wilde zwijnenstapels zullen fors kleiner worden, om zo de risico’s van insleep van Afrikaanse varkenspest in Nederland te minimaliseren”, liet de POV op triomfantelijke toon weten. Het ministerie van landbouw formuleert het genuanceerder: de varkensboeren mogen voortaan aanschuiven bij het overleg dat de vier ‘zwijnenprovincies’ voeren over de wilde zwijnen met jagers en terreinbeheerders. 

Ondernemersrisico

Dat overleg heet voortaan een ‘taskforce’, die een ‘roadmap’ moet maken. Behalve de varkensboeren komen ook natuurorganisaties aan tafel. Minister Schouten schrijft aan de Tweede Kamer: “Ook risico’s op besmetting uit de natuur behoren tot het ondernemersrisico. Ik vind het van belang dat de overheid en de sectoren zich gezamenlijk inspannen om de kans op uitbraken zo veel mogelijk te verkleinen.”

Mag de varkenssector nu alleen maar meepraten of heeft ze bedongen hoeveel zwijnen er in Nederland mogen voorkomen? “Ik geloof niet dat er over concrete aantallen is gesproken”, zegt Geesje Rotgers van POV. “Dat moet nog nader worden uitgewerkt.”

Aan tafel met provincies en natuurorganisaties wil de POV komen tot ‘doelgerichte en afrekenbare afspraken’, stelt ze. Dat klinkt alsof de boeren aan de provincie een sanctie kunnen opleggen zodra er een zwijn te veel wordt gesignaleerd. “Waar je aan moet denken”, zegt Rotgers, “zijn afspraken over juridische aansprakelijkheid. Wie is er verantwoordelijk als een zwijn de varkenspest overbrengt op vleesvarkens?” Over het door de minister bedachte gezamenlijke overleg van varkensboeren met natuurorganisaties zegt Rotgers: “Wij hebben er vertrouwen in dat het doel, vermindering van het aantal zwijnen, wordt bereikt.”

Jachtmogelijkheden

Als het aan Natuurmonumenten ligt, zijn de varkensboeren van harte welkom als gesprekspartner, zegt woordvoerster Marjolein Koek. Maar, reageert ze op de ferme uitspraken van de POV over het ‘fors kleiner’ worden van het aantal wilde zwijnen: “De afspraken daarover zijn voor zover mij bekend, onveranderd. Ook onze kritische opvatting over de verruiming van de jachtmogelijkheden, is onveranderd.”

Het door minister Schouten versoepelde jachtbeleid voor wilde zwijnen leidde al tot bezorgde Kamervragen van GroenLinks. De partij vreest dat het hek van de dam is en dat het zwijn nu bijkans vogelvrij is. Nu ja, het doel is inderdaad de populatie wilde zwijnen te verkleinen, antwoordde de minister. Maar: “Uiteraard dient daarbij de grootst mogelijke zorgvuldigheid in acht te worden genomen, teneinde verstoring aan andere ecologische waarden zo veel mogelijk te voorkomen.” Ook wist de minister te vertellen hoeveel jachtpartijen (inclusief de grondig voorbereide jacht van de wildbeheereenheid Zuid-Oost Kempen) er zijn geweest sinds de versoepeling van de regels: drie. Totaal aantal geschoten zwijnen: tien stuks.

Afrikaanse varkenspest over de grenzen

Nederlandse varkensboeren kijken met angst naar België, waar de Afrikaanse varkenspest voortwoekert onder wilde zwijnen. Sinds september vorig jaar troffen inspecteurs in Waalse bossen bijna 800 besmette zwijnen aan.
Justitie in België heeft twee mannen aangehouden op verdenking van het introduceren van Afrikaanse varkenspest in het land. Het gaat volgens Belgische media om een jager en een boswachter. Voor een jachtpartij zouden zij everzwijnen uit Oost-Europa hebben uitgezet in een bos in Wallonië.

In China woedt de ziekte massaal onder vleesvarkens. Mogelijk 200 miljoen varkens zullen preventief worden geruimd. Het zorgt voor meer vraag naar varkens van buiten China en een hogere prijs. Zo bezorgd als de Nederlandse varkensboeren zijn om de uitbraak in België, zo opgetogen reageren ze op de situatie in China. Vakblad Pig Business schreef deze week: “Mits we de varkenspest zelf buiten de deur kunnen houden, zal de komende zomerperiode en wellicht het komende jaar een goed jaar worden.”

Lees ook:
Artsen nemen het heft in eigen handen tegen varkenspest: ‘Een gelukje dat de ziekte nog niet hier is’
België heeft varkens preventief afgemaakt vanwege de Afrikaanse varkenspest in dat land. Nederland is vooralsnog alleen maar ‘alert’. Dierenartsen vinden dat niet genoeg en komen in actie. 

En ook:
De varkenspest grijpt om zich heen in China: een massaslachting dreigt
Onderzoekers van Rabobank verwachten dat 150 tot 200 miljoen varkens in China worden getroffen door varkenspest.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden