In een lieflijk Italiaans dal woedt een verbeten gevecht over de gifspuit

Veeboer Günther Wallnöfer. Beeld Pauline Valkenet

Het idyllische Zuid-Tiroolse bergdorp Malles stemde per referendum tegen pesticiden. Sindsdien is het een stuk minder gezellig in het Italiaanse plaatsje. 

Besneeuwde bergtoppen, een strakblauwe lucht en gele boterbloemen die de groene bergweiden opvrolijken. Een beek die ruisend de gesmolten sneeuw afvoert, fluitende vogels en een kerkklok die rustig de uren wegtikt. Bloeiende magnolia's, bloeiende fruitbomen. Malles, een gemeente in het gewest Zuid-Tirol waar de inwoners Italiaans en Duits spreken, is een idylle.

Het lijkt een vreedzaam plaatsje zonder een vuiltje aan de lucht, vandaar dat er zo veel toeristen met blije gezichten rondfietsen en rondwandelen. Maar dat beeld klopt maar gedeeltelijk. Want in Malles woedt al vijf jaar een verbeten gevecht over chemische bestrijdingsmiddelen. 

Het ene front is tegen en maakt de tuinders die de middelen gebruiken uit voor koppige, geldbeluste egoïsten. De tuinders houden hun poot stijf en noemen hun tegenstanders arrogante, geobsedeerde fanaten.

De pesticidentegenstanders lijken talrijker, sterker en aan de winnende hand. Maar hun strijd is nog lang niet gestreden.

Vervuild hooi

Een van de aanvoerders van het anti-pesticidenfront is een veehouder met groene ogen onder een strohoedje. Günther Wallnöfer (40) heeft op zijn rommelige boerderij melkkoeien, varkens en geiten. Boven de stallen is een grote hooischuur. Wallnöfer haalt dat hooi van zijn lap grond verderop. Omdat hij een biologische boer is, mogen er in dat voer voor zijn dieren geen chemische stoffen zitten. 

Dat was nooit een probleem. Maar bij een controle in 2010 was het ineens foute boel: het hooi bleek vervuild. Wallnöfer legde de schuld onmiddellijk bij de tuinders die in de buurt appels waren gaan kweken. Die bespoten hun bomen met middelen tegen insecten en schimmels. "Hun gif was ook op mijn land terechtgekomen", vertelt Wallnöfer.

Hij was er al bang voor geweest. Net als iedereen had Wallnöfer gezien dat de appelboeren oprukten in zijn vallei. Dit dorp ligt aan het einde van de tamelijk nauwe, vijftig kilometer lange Val Venosta, die in het Duits Vinschgau heet. De vallei begint zo'n beetje bij Merano, en wie vanaf daar naar het westen richting Malles (Mals in het Duits) rijdt, ziet aan beide kanten van de weg eindeloos veel rijen appelbomen. 

Die zien er niet uit als klassieke bomen; het zijn langgerekte, smalle boompjes die een paar meter de hoogte in steken en die worden ondersteund door betonnen palen. De helft van alle appels die de Italianen eten wordt in Zuid-Tirol gekweekt, meldde dagblad La Repubblica onlangs.

Existentiële angst

In de gemeente Malles, die bestaat uit een groep van elf dorpjes, waren nooit veel appeltuinders. Het klimaat was er niet ideaal voor en het was geen traditie. Maar dankzij hogere temperaturen en nieuwe irrigatiemethoden kunnen de winstgevende appels, bijna allemaal van de soort Golden Delicious, nu ook hier worden gekweekt.

Na de alarmerende hooicontrole stapte Wallnöfer naar de gewestelijke boerenbond en maande die tot actie. "De boerenbond beloofde steeds veel, maar ondernam niets tegen de tuinders", zegt Wallnöfer. "We praatten, praatten en praatten, maar er gebeurde niets." Hij was ontzettend ongerust. "Ik had echt existentiële angst. Als er steeds meer appeltuinders met hun pesticiden zouden komen, zou ik met mijn vrouw en kinderen uit onze Heimat moeten vertrekken, want dan kon ik hier geen biologische landbouw meer bedrijven."

Zijn ongerustheid sloeg over op andere dorpelingen. Als er pesticiden in zijn hooi terecht waren gekomen, konden die met de wind die hier altijd wel waait overal terecht zijn gekomen. Een paar lokale milieuactivisten verdiepten zich in de kwestie en lazen over mogelijke oorzaken van kanker, een verstoorde hormoonhuishouding, astma en allergieën.

Dierenarts en apotheker

In 2013 stichtten ze samen met Wallnöfer Het comité ter promotie van een pesticiden-vrije gemeente Malles op, waarin ook de plaatselijke dierenarts en apotheker zaten. Ze hadden de burgemeester, Ulrich Veith, op hun hand. "De burgemeester was de drijvende kracht. Zonder hem waren we nergens geweest", vertelt Johannes Fragner-Unterpertinger (54) in zijn pastelgroene apotheek, in hartje Malles. De apotheker, wakkere ogen achter een goudkleurige bril, was de woordvoerder van het comité.

Apotheker Johannes Fragner-Unterpertinger. Beeld Pauline Valkenet

Tientallen landbouwers raakten gealarmeerd toen het comité zwaar geschut tegen de chemische bestrijdingsmiddelen inzette: het wilde via een referendum een verbod afdwingen. 

Begin 2014 werden er, met de zegen van de burgemeester, handtekeningen verzameld. En op 5 september konden de ruim vijfduizend inwoners zeggen of ze het eens waren met de stelling dat 'het gebruik van zeer giftige en chemisch-synthetische bestrijdingsmiddelen voor planten en onkruidbestrijders, die schadelijk voor de gezondheid en het milieu zijn, op het grondgebied van de gemeente niet moeten worden toegestaan'. 

Van alle kiezers stemde 69 procent, en daarvan was 76 procent voor het pesticidenverbod.

Opvallend kleine erven

Burgemeester Veith, die in 2015 werd herkozen en die de in dat jaar eveneens gekozen Günther Wallnöfer aanstelde als wethouder voor landbouw, nam de uitslag van het referendum mee in nieuwe gemeentelijke regelgeving.

Daarin is geen sprake van een totaalverbod. "Volgens de experts die ons adviseerden was dat juridisch niet houdbaar", zegt apotheker Fragner-Unterpertinger. "Wat de gemeente bepaalt, is dat er tot vijftig meter vanaf de rand van een boerenterrein en tot vijftig meter vanaf een weg en tot tweehonderd meter vanaf een beek geen pesticiden mogen worden gebruikt. De stukken land in Malles zijn vanwege de manier waarop kinderen hier van hun ouders erven opvallend klein. In de praktijk komt het er daarom op neer dat de giftige bestrijdingsmiddelen bijna nergens meer mogen worden gebruikt."

Zwaar geïrriteerd

Door het referendum en de nieuwe regels van de gemeente verhardde het gevecht. Een groep van circa veertig conventionele boeren besloot naar de rechter te stappen. Heeft de gemeente het recht wel om een referendum over deze kwestie te houden? Zijn de nieuwe regels wel rechtmatig?

In 2016 veegde de rechtbank in Bolzano, de hoofdstad van Zuid-Tirol, het referendum van tafel. Maar de nieuwe gemeentelijke regels bleven overeind. De tuinders zijn in hoger beroep gegaan en de zaak dient nog.

Eduard Bernhart (33), bruine ogen boven een donkere hipsterbaard en lederhosen, is een van die tuinders. Hij kweekt hier op acht hectare grond appels, abrikozen en aardbeien en is zwaar geïrriteerd. "Het is belachelijk dat mensen die zelf geen landbouwers zijn ons vertellen hoe wij ons werk moeten doen. Wij zijn de eigenaren van ons land, en vrije ondernemers", zegt hij. "Daarbij houden we ons aan de Europese, Italiaanse en Zuid-Tirolese wetten die chemische bestrijdingsmiddelen in de landbouw toestaan, en die nauwgezet voorschrijven hoe en hoe vaak we die mogen worden gebruikt."

Hij heeft het over een verziekte sfeer in het dorp, en beschuldigt het vijandige front van haatzaaierij. "Door het referendum zijn de dorpsbewoners tegen ons opgezet. De mensen die tegen pesticiden zijn, zijn heiligen en wij worden weggezet als slechteriken. Ik neem dat hoog op. Want wij doen ons werk naar eer en geweten en doen niets illegaals."

Een goede boer

Zijn dorpsgenoot Sepp Thanei denkt er net zo over. Thanei (55), een slanke man met vriendelijke blauwe ogen, is geboren en getogen in Malles en kweekt zijn appels al dertig jaar op drie hectare grond. 

Fruitteler Sepp Thanei. Beeld Pauline Valkenet

"Het is niet zo dat ik perse geen biologische boer wil worden", vertelt hij in zijn typisch Tiroolse huiskamer vol houten wanden en houten meubels. "Maar mij is in het verkeerde keelgat geschoten dat anderen mij zeggen hoe ik mijn fruit moet kweken. Een goede boer voldoet aan de vraag van de markt en de vraag naar biologisch fruit is gewoon nog niet zo groot. Dat heeft ongetwijfeld met de hoge prijzen te maken. Als de vraag gaat toenemen, zal er vast meer biologische landbouw komen. Ik wil daar best in meegaan, maar dwing me daar nu niet toe."

Omschakelen naar landbouw zonder pesticiden is ook zo eenvoudig nog niet, beweert Thanei. "De groene appels die ik nu kweek, zijn niet erg geschikt voor biologische landbouw. Rode appels zijn beter. Laat me zelf bepalen wat voor mij financieel haalbaar is, laat me zien of er wel voldoende verkoopkanalen voor biologische producten zijn."

Bernhart, Thanei en hun collega's zijn de afgelopen jaren stug door gegaan met wat ze deden: chemische bestrijdingsmiddelen gebruiken. Ze wachten het vonnis van de rechter af.

Dat doet de politie niet. Die gaat deze maand over op het uitdelen van boetes. Twee politiemannen volgen een cursus om te leren hoe ze de controles precies moeten uitvoeren. 

"Wie zegt dat die bekeuringen legaal zijn? De zaak is nog voor de rechter", reageert Eduard Bernhart opstandig. "Die boetes ga ik niet betalen", kondigt Sepp Thanei aan. "Dat is ook weer zo iets agressiefs. Zij verharden de strijd steeds."

Op zijn boerderij schept biologische boer en wethouder Gunther Wallnöfer hooi richting zijn koeien. De dieren beginnen te kauwen. Wallnöfer zegt dat hij tevreden is over het referendum en de nieuwe regels tegen pesticiden, ook al blijven de meeste tuinders zich verzetten. 

"Er is een discussie over de giftige bestrijdingsmiddelen op gang gekomen, niet alleen in Malles, maar in de hele vallei. Er worden nu bomen en struiken tussen de verschillende boerderijen geplant, zodat giftige pesticiden moeilijker naar biologische buren kunnen waaien. De tuinders letten er nu veel beter op dat ze hun land en gewassen van buiten naar binnen besproeien."

Maar ze zijn er nog niet. Wallnöfer en apotheker Johannes Fragner-Unterpertinger voorzien rechtszaken tot aan het constitutionele hof in Rome. De twee zijn ervan overtuigd dat ze het gelijk aan hun kant hebben.

"Ja, een boer mag zijn bedrijf leiden zoals hij wil, maar niet als hij daarmee de natuur vervuilt, die is van ons allemaal. Pesticiden zijn een gevaar voor ons grondwater, onze lucht, ons hele ecosysteem", meent Wallnöfer.

Fragner-Unterpertinger: "Voor de Italiaanse wet telt het recht op gezondheid zwaarder dan het recht op vrijheid van ondernemerschap. En chemische bestrijdingsmiddelen zijn levensgevaarlijk voor de gezondheid. Het gaat vast nog jaren duren, maar wij zullen dit gevecht winnen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden