Hoge bijensterfte is geen mysterie, maar ook nog niet opgelost

Beeld epa

'Wetenschappers ontdekken waarom bijen massaal sterven', kopte een artikel van 360 Magazine optimistisch. Echt? Is het grote mysterie eindelijk opgelost? "Nee", stellen drie bijendeskundigen, maar een echt mysterie is het ook niet. Onderzoekers kunnen al een groot deel van de bijensterfte verklaren.

Het onderzoek waar 360 Magazine naar refereert, ontdekte dat naast insecticiden, ook veelgebruikte schimmelbestrijdingsmiddelen in de landbouw ervoor zorgen dat honingbijen minder weerbaar zijn voor nosema ceranae, een ziekte die volwassen bijen met zich meedragen.

De oorzaak van de 'massale' bijensterfte is echter veel complexer. Koos Biesmeijer (Naturalis): "Als één factor de schuldige zou zijn, zou die al lang gevonden zijn." Veel factoren die bijdragen aan bijensterfte zijn al bekend, onderzoeken als deze moeten nu uitwijzen hoe bepaalde factoren elkaar versterken.

Pollen, pesticiden & pathogenen
"Eigenlijk zijn er drie hoofdoorzaken", legt Jeroen van der Sluijs (Universiteit Utrecht) uit. "Pollen, pathogenen en pesticiden. De eerste is het gebrek aan vers stuifmeel door te weinig bloemen in het landschap. Pathogenen zijn ziekteverwekkers, zoals bijvoorbeeld de varroamijt en nosema, die bijen met zich meedragen."

Of een bestrijdingsmiddel (pesticide) effect heeft op de gezondheid van een bij, hangt af van hoe giftig de stof is en hoe vaak bijen er aan bloot worden gesteld. Van der Steen (Plant Research International): "Bestrijdingsmiddelen kunnen subletale effecten op bijen hebben. Dit zijn alle effecten die wel invloed hebben op het gedrag en de gezondheid van bijen, maar waar ze niet direct aan doodgaan." Bijen hebben bijvoorbeeld meer moeite om thuis te komen, hun zicht verslechtert of ze worden, als ze al een beetje ziek waren, nog zieker.

Van der Steen noemt de varroamijt als belangrijkste oorzaak van bijensterfte. "Als die goed bestreden wordt, dan ben je voor het grootste deel van bijensterfte af. Maar er blijft nog een deel van bijensterfte onverklaarbaar. De zoektocht is nu: wat zijn andere factoren die een rol kunnen spelen bij bijensterfte?"

Het probleem: 'onverklaarbare' bijensterfte
Wereldwijd kampen imkers met een abnormaal hoge volksterfte en verzwakte bijen (zie grafiek onder dit artikel). "Het is normaal dat acht procent van de bijenvolken de winter niet overleeft", vertelt Van der Sluijs. "De afgelopen jaren was dit percentage in Nederland drie keer zo hoog."

Afgelopen winter was de bijensterfte 'slechts' vijftien procent, maar dat betekent niet automatisch dat het beter gaat met de bijen. Van der Sluijs: "Dat sterftecijfer is nog steeds twee keer hoger dan het zou moeten zijn."

Die hoge wintersterfte kan een probleem vormen voor de bestuiving van gewassen en bloemen in de lente. Biesmeijer: "De bestuiving moet vroeg in het voorjaar plaatsvinden. Als twintig procent van je bijenvolken tijdens de winter overlijdt, heb je als imker misschien niet genoeg bijenvolken voor de bestuiving."

Gewassen staan dan in bloei, maar er zijn niet genoeg krachtige volken om die gewassen te bestuiven. Dit probleem deed zich afgelopen jaar in Californië voor. Boeren hadden zo'n 1,6 miljoen bijenvolken nodig om de amandelteelt te bestuiven, terwijl er in Californië maar 500.000 bijenvolken beschikbaar waren.

Sleutelfiguren in onze voedselvoorziening en ecosysteem
"Als bestuivende insecten in het algemeen inderdaad verdwijnen, dan is dat een groot probleem", geeft Biesmeijer aan. "Die insecten hebben we voor allerlei dingen nodig. Driekwart van onze gewassen en tachtig procent van de wilde planten zijn er van afhankelijk. Bijen zitten letterlijk tussen ons en ons voedsel in en zijn sleutelfiguren in ons ecosysteem."

Daarom is het belangrijk dat er onderzoek gedaan wordt naar de bijensterfte en de mogelijke oorzaken. Onderzoeken die verschillende factoren samen bekijken, zoals het onderzoek waar 360 Magazine over berichtte. Van der Steen: "Je moet dit onderzoek wel in het juiste kader plaatsen. Het zijn laboratoriumproeven, om te zien hoeveel bijen hier werkelijk last van hebben, moet je het in de praktijk testen."

Daarnaast richten de meeste onderzoeken zich op honingbijen, die gehouden worden door imkers, omdat het makkelijker is dan onderzoek naar wilde bijen. "Er zijn in Nederland 358 soorten bijen, één daarvan is de honingbij", vertelt Biesmeijer.

Voor de andere 357 soorten is de bijensterfte misschien nog wel een grotere bedreiging. "De honingbij krijgt veel hulp", legt Van der Sluijs uit. "Het is een gemanagede bij, er staat een imker bij die kan ingrijpen als het mis gaat."

Van der Sluijs vervolgt:"Er zijn heel veel bijen die geen hulp krijgen. Deze soorten zijn ook belangrijk. Het kan wel eens zo zijn dat meer dan de helft van alle bestuivingen in de landbouw door wilde bijen wordt gedaan."

Oplossing
"Het probleem wordt door samenhangende oorzaken veroorzaakt, deze moet je in hun samenhang aanpakken", betoogt Van der Sluijs. "Akkerbouwers zouden moeten stoppen met het gebruik van onnodig en preventief gebruik van bestrijdingsmiddelen. Bermen moeten later gemaaid worden, pas als alles uitgebloeid is. Als je even wacht, hebben bijen een betere start."

"Een goed aanslaand initiatief zijn bloeiende akkerranden", vervolgt hij. "Goed voor de bijtjes en het ziet er nog mooi uit ook. Daarnaast is het gunstig voor de boeren, deze akkerranden trekken natuurlijke vijanden van een plaag aan. Daardoor heeft het gewas minder last van luizen en andere probleeminsecten. Er zijn genoeg simpele oplossingen in het groenbeheer."

Koos Biesmeijer is directeur van het Biodiversity Center van Naturalis en doet onderzoek naar het functioneren van ecosystemen. Hij is gespecialiseerd in onderzoek naar bijen en hun bijdrage aan onze voedselproductie.

Jeroen van der Sluijs is hoofddocent aan de Universiteit Utrecht en doet ondermeer onderzoek naar de ecologische risico's van neonicotinoïden.

Sjef van der Steen is als (bijen)onderzoeker verbonden aan Plant Research International Wageningen UR.

Bijensterfte in Nederland
Onderstaande grafiek laat de wintersterfte onder honingbijen zien. De percentages drukken het gemiddeld aantal bijenvolken dat de winter niet overleefde uit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden