Hoeveel voedsel we verspillen is een keuze

Het kan: koken met producten die over de houdbaarheidsdatum zijn, zoals deze zomer bij de culturele instelling Mediamatic. Beeld JEAN-PIERRE JANS

Klassieke strop voor ijscomannen, strandtenthouders en supermarkten: de onverwachte weersomslag. Sinds Albert Heijn met een nieuw slim bestelsysteem werkt, houdt deze supemarkt beter rekening met externe invloeden als het weer. Resultaat: minder overtollige ijsjes, meloenen en satéspiesen.

Toch kan een plotse weersomslag het Zaanse bedrijf wel eens verrassen. "Dan weten we al dat het geen zin heeft om het barbecuevlees in onze distributiecentra naar de winkels te sturen," zegt Albert Heijn-woordvoerder Dagna Hoogkamer. "In die gevallen, werken we samen met de voedselbanken. Albert Heijn voorziet 80 van de in totaal 130 voedselbanken van vers voedsel."

Klanten van de voedselbanken treffen bij uitzondering vers vlees in hun wekelijkse pakket: strenge voedselregels verbieden het uitdelen van vis, vlees en zuivel dat over de datum, maar nog niet bedorven is.

"Ook dropjes, koekjes en andere artikelen met dierlijke ingrediënten als gelatine en ei, vallen onder die regels", zegt Marc Jansen, directeur Consumentenzaken en Kwaliteit bij het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL), de brancheorganisatie van supermarkten en voedselleveranciers. De strengere houdbaarheidsdata voor versgesneden producten als worst en kaas die de Voedsel en Waren Autoriteit vorig jaar introduceerde, zijn hem een doorn in het oog. "In de afgelopen tien jaar is er geen enkel incident geweest met bedorven voedsel en toch werd die houdbaarheidsdatum met twee dagen ingekort. Zo werkt de overheid voedselverspilling in de hand."

Beeld Thinkstock

Terwijl diezelfde overheid juist zegt te willen voorkomen dat voedsel in de afvalbak belandt. Hoewel het kabinet Rutte daar geen nieuwe regels voor heeft afgekondigd, wil het de voedselverspilling in 2015 toch met 20 procent verminderd zien ten opzichte van 2009. Als dat lukt is Nederland een eind op weg om aan de Brusselse doelstellingen te voldoen. In 2025 wil de EU de voedselverspilling in alle lidstaten gehalveerd zien.

Cijfers
In Nederland wordt jaarlijks voor ongeveer 4,4 miljard euro aan eten weggegooid, waarvan 2,4 miljard consumenten in de vuilnisbak gooien. Via voedselproducenten, de tussenhandel, de horeca en supermarkten belandt 2 miljard euro aan etenswaren in de verbrandingsovens. Supermarkten nemen hiervan ongeveer 300 tot 450 miljoen euro voor hun rekening. Gemiddeld blijft 1,5 procent van hun omzet onverkocht (iets daarvan door diefstal).

Deze cijfers zijn afkomstig van de afdeling Food & Biobased Research van de Wageningen UR, dat sinds 2000 onderzoekt hoe voedselverspilling te voorkomen is. "De laatste jaren krijgt onze boodschap meer gehoor", weet programmamanager Toine Timmermans. "Voedselzekerheid is een politiek thema geworden. De stijgende voedselprijzen en het besef dat in 2050 9 miljard monden gevoed moeten worden, zetten het probleem op de kaart."

Hoewel supermarkten relatief kleine verkwisters zijn, voelen zij wel de druk om iets aan het probleem te doen. Producten weggooien kost ze geld, en containers vol afgedankte komkommers of brood zijn slecht voor hun imago.

Verloren energie
De Britse schrijver Tristram Stuart, auteur van het boek 'Waste, uncovering the global food scandal', speelt hier handig op in. Samen met dagblad The Guardian roept hij Britten op om foto's van voedselverspilling bij winkels naar zijn verspillingswaakhond op te sturen. In Nederland zijn kiekjes van volle vuilcontainers en afvalhopen met voedsel zijn lastig te schieten: organisch afval verdwijnt hier niet meer op de vuilnishoop. Niet-verkochte pasta, aardappelen en slakroppen worden opgehaald en verdwijnen in biogasinstallaties die ze omzetten in elektriciteit. Boterhammen en bolletjes die overblijven, gaan retour naar de bakkerijen en worden verwerkt tot veevoer of gebruikt als energie voor de ovens.

Mooi. Maar, zegt Timmermans: "Door voedsel in de biovergister te gooien haal je er maar 10 procent van de energie uit die er - vanaf de teelt, tot aan het gaspitje waarop het wordt bereid - in is gestopt. 25 procent van de energie die we gebruiken en 30 procent van onze CO2-uitstoot is gekoppeld aan voedsel. Dat is in dezelfde orde van grootte als de luchtvaart. Sympathieke initiatieven als 'Over de datum' eetclubs ten spijt, is het beter om te voorkomen dat voedsel overblijft."

Dus staat er bij de Plus supermarkten sinds kort een sapmachine waaruit klanten zelf vers sinaasappelsap kunnen tappen. Hiermee wil de keten voorkomen dat het later flessen sap weer moet leeggieten. Plus-franchiser Bart Groesz gaat nog een stap verder. Van zijn winkel in Rozenburg heeft hij een proeflaboratorium gemaakt van acties die verspilling moeten vermijden. Overgebleven brood stuurt hij niet terug naar de fabriek, maar verkoopt hij het met korting onder de naam 'Brood van gisteren'. Ook heeft hij een grill, waarop hij stukjes vlees legt die bijna uit het schap moeten worden gehaald.

Maar ook prijsvechters als de Lidl ondernemen actie tegen verkwisting. Voor elke twee-voor-de-prijs-van-éénactie geeft de Duitse keten klanten bijvoorbeeld een tegoedbon waarmee de klant later zijn tweede actieproduct kan komen halen. "Een slimme actie", vindt Timmermans. "Zo'n klant die terugkomt om zijn tweede volkorenbrood te halen, doet immers en passant meteen nog wat extra boodschappen."

Het kan altijd beter
Hooghangend fruit, noemt CBL-directeur Marc Jansen al die moeite op dit vlak. "Nederlandse supermarkten zijn al zulke meesters in het organiseren van de logistiek dat er maar heel weinig in de keten verdwijnt. En je moet realistisch zijn, je zult toch altijd met iets van restpartijen blijven zitten."

Timmermans is het daar niet mee eens. "Er is altijd laaghangend fruit. Het slimmer beprijzen van producten is daar een voorbeeld van. Tachtig procent van de klanten graait in het schap naar achteren en pakt een product dat langer houdbaar is. Door korter houdbare producten goedkoper te maken kun je dat voorkomen."

Daarnaast kunnen supermarkten verspilling voorkomen door de strenge eisen aan het uiterlijk van producten te versoepelen. Er liggen nog steeds geen kromme komkommers in de schappen, hoewel de wettelijke normen voor veel van dergelijke producten zijn afgeschaft. Ook valt volgens hem veel te verwachten van een nieuwe chip, waarmee de houdbaarheid van producten nauwkeurig kan worden bepaald. "In theorie is nul procent verspilling mogelijk."

Meeste winst zit bij de consument
Die theorie gaan Timmermans en zijn team binnenkort nog verder in de praktijk proberen te brengen. Voor het project Fusions, waarvan Wageningen UR de voortrekker is, sleepte hij vorige week 4 miljoen euro subsidie binnen bij de Europese Commissie. Dit Europese samenwerkingsverband van bedrijven, consumentenorganisaties en kennisinstituten gaat op zoek naar slimme vondsten die voedselverspilling kunnen tegengaan. Dat kunnen technische snufjes zijn zoals betere verpakkingen, maar ook maatschappelijke projecten zoals een Food Battle waarin bewoners van verschillende wijken met elkaar strijden om de titel 'Minste verspiller'.

Timmermans: "Uiteindelijk valt de meeste winst bij de consument te halen." Van het ingekochte eten verdwijnt 12 procent in de afvalbak; 8 procent is vermijdbaar, als consumenten een boodschappenlijstje mee zouden nemen of van te voren in de koelkast zouden kijken om te zien wat ze nog hebben.

Timmermans: "Supermarkten kunnen consumenten hierbij helpen. Bijvoorbeeld met het opstellen van slimme boodschappenlijstjes via apps of door het geven van voorlichting over het invriezen van producten en de houdbaarheidsdatum. "

Veel mensen realiseren zich niet dat die houdbaarheidsdatum voor langer houdbare producten zoals koffie, kruiden en chocolade een datum is tot waar de fabrikant de kwaliteit van het product garandeert. Timmermans: "Dat is iets anders dan dat het product na die datum meteen bedorven is. Mensen die volledig vertrouwen op de houdbaarheidsdatum gooien ruwweg twintig procent meer voedsel weg dan mensen die eerst ruiken en proeven of iets nog goed is."

Timmermans geeft wel toe dat zo'n datum op de verpakking verwarrend kan zijn. "Zelfs producten zoals zout en suiker die niet kunnen bederven, hebben vaak een houdbaarheidsdatum. Het is belangrijk dat supermarkten hier samen met de overheid en de voedingsindustrie iets aan doen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden