Hoe werd Nederland op milieugebied het vieste jongetje van de klas? Een reconstructie

Stallen bij natuurgebied Kampina nabij Oirschot. De bouw van een grote stal met 16000 varkens nabij het natuurgebied stuit op veel weerstand. Beeld Novum RegioFoto

Nederland vond de Europese natuurbeschermingsregels hinderlijk. De uitgedokterde oplossing blijkt nu in strijd met de Europese wet. Hoe kan dat? Een reconstructie.

“Hoe kan het bestaan dat Nederland op milieugebied jaar in jaar uit een van de slechtste jongetjes van de Europese klas is?” Met die verzuchting reageerde jurist Valentijn Wösten op de uitspraak die de Raad van State woensdag deed: de Nederlandse overheid zégt dat ze beschermde natuurgebieden behoedt voor vervuiling door stikstof, maar in de praktijk is dat onbewezen. Daarmee handelt Nederland in strijd met de Europese wet.

De gevolgen van de uitspraak zijn nauwelijks te overschatten: de bouw of uitbreiding van wegen als de A27 en de A9 kan niet doorgaan, omdat de vergunning ervoor ongeldig is. Datzelfde geldt voor vele boerenbedrijven die willen uitbreiden en mogelijk voor Lelystad Airport. Hoe kon het zover komen?

Beeld Sander Soewargana

19 mei 2003

De EU heeft een nieuwe gemeenschappelijke benadering van beschermde natuurgebieden ontwikkeld, genaamd Natura2000. In deze gebieden zijn de Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn van kracht, die ervoor moeten zorgen dat waardevolle natuur in stand blijft. Op 19 mei 2003 dient Nederland bij de EU een lijst met 141 natuurgebieden in die voortaan onder Natura2000 vallen. De lijst zal groeien tot 162 gebieden. In de omgeving daarvan mag economische activiteit alleen plaatsvinden als de natuur daar geen hinder van heeft. Er mag bijvoorbeeld geen extra stikstof neerslaan, omdat planten zoals het hondsviooltje daardoor dreigen te verdwijnen. Te veel stikstof leidt er ook toe dat jonge vogels ter wereld komen met verzwakte botten en gebroken poten.

13 juli 2009

Nederland vindt dat de regels van Natura2000 knellen. Premier Balken­ende (CDA) klaagt per brief bij voorzitter Barroso van de Europese Commissie dat er ‘meer balans’ moet komen tussen ecologische waarden en economische belangen. Ook gaan er in Nederland stemmen op om een methode te ontwikkelen die uitrekent wat een economische activiteit (bijvoorbeeld de bouw van een varkensstal) betekent voor de hoeveelheid stikstof in de natuur.

17 april 2013

Staatssecretaris Sharon Dijksma (PvdA, economische zaken) debatteert met de Kamer over een nieuwe ‘programmatische aanpak’ van stikstof. Het is woensdagmiddag vijf over vijf, aanwezig zijn tien Kamerleden. Dijksma legt uit: als er door technische voorzorgsmaatregelen (zoals luchtfilters op veestallen) en door herstelwerk aan de natuur stikstof wordt gereduceerd, vloeit 56 procent van de reductie weer terug naar de veroorzaker, als ‘ontwikkelingsruimte’. Op die manier gaat de natuur vooruit én kan bijvoorbeeld een varkensboer toch uitbreiden. Iedereen blij.

De Raad van State heeft bedenkingen: deze constructie is mogelijk strijdig met de Europese wet. CDA-Kamerlid Jaco Geurts zegt: “100 procent juridische zekerheden zijn nooit te geven volgens mij. De CDA-fractie ziet daarom graag snelheid in het dossier.” Helma Lodders (VVD) noemt Natura2000 “een langslepend, vreselijk dossier. Het jaagt onze ondernemers op hoge kosten.” 

Dijksma merkt dat een deel van de Kamer ‘bezorgd is over de soms als verstikkend ervaren milieuwetgeving’ en dat een ander deel “bezorgd is over de schadelijke effecten voor kwetsbare natuurwaarden van de ammoniakuitstoot uit de landbouw.” Ze noemt de Programmatische Aanpak Stikstof (Pas) die de provincies met drie ministeries hebben bedacht ‘echt indrukwekkend’. “Wij moeten onze biodiversiteit beschermen, maar wij moeten ook ruimte creëren voor economische ontwikkeling.” Op 25 april 2014 neemt de Kamer het wetsvoorstel voor de Pas aan. Die wordt per 1 juli 2015 van kracht en loopt tot 2021.

17 mei 2017

Juridisch onderlegde milieu-organisaties, zoals ‘Werkgroep Behoud De Peel’ en ‘Mobilisation for the Environment’, starten honderden bezwaarprocedures tegen vergunningen die boeren en bedrijven krijgen vanwege de Pas. De aanpak zorgt helemaal niet voor minder stikstof in de natuur, en is daarom in strijd met de Europese natuurbeschermingswet, betogen ze bij de Raad van State. De Raad legt de kwestie voor aan het Europese Hof in Luxemburg. Staatssecretaris Martijn van Dam (PvdA, economische zaken) schrijft  de Tweede Kamer: ‘Het is van groot belang om de programmatische aanpak onverkort door te zetten’.

29 mei 2019

De Raad van State heeft eind 2018 de antwoorden van het EU-hof ontvangen. Nu kan ze uitspraak doen over de bezwaren tegen vergunningen voor stallen met koeien, varkens en kippen nabij natuurgebieden. De vergunningen hadden nooit verleend mogen worden, want de stikstofaanpak is volgens het EU-hof juridisch ongeldig. Nederland mag geen enkele nieuwe vergunning afgeven. Een overwinning voor de natuur, vinden milieuorganisaties. Juristen denken dat duizenden verleende vergunningen alsnog aangevochten kunnen worden. De overheid zou boeren die hun vergunning kwijtraken dan schadeloos moeten stellen. Minister Schouten (ChristenUnie, landbouw en natuur) staat voor een grote opgave. “Ik ga de uitdaging aan om de balans tussen natuur en economische ontwikkeling te herstellen”, schrijft ze de Kamer. Grote vraag is: hóe dan?

Lees ook:
Vreugde en verbazing na stikstofoordeel: ‘Een uitspraak met zulke grote gevolgen vergt politieke moed’

Juristen zijn verrast, milieuorganisaties verrukt: de Nederlandse aanpak van stikstof blijkt in strijd met de wet. 

Stikstofarrest is winst voor de natuur, maar balen voor de boer

Door het stikstofarrest van het Europese Hof lijkt een nieuwe stal voor de familie Helweg verder weg dan ooit. De vergunning was er, de bouw begonnen, totdat natuuractivisten verschenen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden