Hoe voelt het om een boom te zijn?

Beeld uit de film ‘Tree’.

Jaarlijks verdwijnen er miljoenen hectares bos. Om daar aandacht voor te vragen laat het Wildlife Filmfestival bezoekers voelen hoe het is een boom te zijn.

Het begint in de zwarte, kleffe modder. Dikke wortels van planten en bomen ­komen voorbij, en gutsend water van een regenbui. Dan klinkt er plots een luid ­gekraak en baan je je een weg door de bodem heen. Op ooghoogte verschijnen paddestoelen en wemelende mieren. Nog enkele ogenblikken later en je zit middenin Madre de Dios, een gedeelte van het Peruaanse regenwoud dat grenst aan Bolivia en Brazilië.

Toekans en papegaaien fladderen er langs. Een humide lucht kruipt in je neusgaten. Intussen rijs je zo ver uit ­boven het verbluffende bladerdak, dat je wankelt op je voeten. Zo voelt het dus om een majestueuze regenwoudboom te zijn.

Dit is de opzet van de vierdimensionale korte film ‘Tree’, te zien op het Wildlife Filmfestival in Rotterdam. Niet alleen beeldt het virtualreality­project met duizelingwekkende nauwkeurigheid de omgeving in het Amazonewoud uit, het plaatst je letterlijk in de huid van de natuur. Om precies te zijn: in de bast van de kapok, een tropische boomsoort.

Op de derde editie van dit filmfestival, dat nog tot en met zondag duurt, zijn meer dan vijftig natuurfilms te zien. Die lichten de schoonheid van de natuur uit, maar moeten de kijker ook aan het denken zetten over de problemen waarvoor de aarde staat. Achter de film Tree zit dezelfde gedachte. De makers willen de gevolgen van massale ontbossing onder de aandacht brengen.

Betonnen jungle

Het festival vindt plaats midden in de betonnen jungle van Rotterdam, bij Cinerama aan de Blaak, waar het verkeer vier rijen dik langsraast. Ergens in een hoekje van het oude filmhuis, weggestopt achter houten schotten en uitgedroogde kamerplanten, staat een ­opstelling van twee bij twee meter. Een jonge vrouw gaat net de film ­kijken, de grote zwarte bril op de neus, koptelefoon over de oren.

Twee medewerkers begeleiden het gebeuren. De een in een zwart shirt met het opschrift ‘crew’, de ander in een overhemd met het patroon van tropische bladeren. “Klaar om een boom te worden?”, vraagt de man in het overhemd. Het is Austin Andres, de Amerikaanse producer van de film. Een paar meter verder staat de vrouw naar de film te kijken. Ze tast onwennig in het niets. Uit een blazertje dat tegen de muur staat komt een windvlaag, even wapperen haar haren.

Om de acht minuten vol zinderende fauna en flora zo zuiver mogelijk na te bootsen, werkten de filmmakers samen met de Rainforest Alliance, een organisatie die zich inzet voor het behoud van biodiversiteit. Daarmee steunen ze op dertig jaar ervaring in het redden van ­risicogebieden.

Vier keer Nederland

Vorig jaar verdween wereldwijd 16 miljoen hectare bos. Dat is vier keer de oppervlakte van Nederland. Tussen 2001 en 2017 verloor de aarde in totaal 337 miljoen hectare aan bossen, oftewel

8,4 procent van de bossen wereldwijd. Dat blijkt uit berekeningen van het World Resources Institute, dat zich ­bezighoudt met duurzaam beheer van natuurlijke hulpbronnen.

De belangrijkste veroorzaker van al dat verdwenen bos is, niet zo verrassend, de mens. Massale kap, voor de verkoop van hout en houtskool, zorgt voor een domino-effect. Zo raakt het bladerdak van het Amazonegebied uitgedund, met droogte als gevolg, en het gevaar van bosbranden. En in deze regio groeien bomen niet terug. Soms worden bomen ook gekapt om land vrij te maken, bijvoorbeeld voor de productie van soja, waar voornamelijk veevoer van gemaakt wordt en waar een stijgende vraag naar is. De consequenties voor de biodiversiteit zijn groot: ook dieren die leven in de bossen verdwijnen.

Beeld uit de film Tree.

Dreunen van bommen

Maar hoe krijg je dit probleem, dat zich ver weg afspeelt, onder de aandacht? En hoe raak je er een gevoelige snaar mee? Over die vragen hebben de regisseurs van Tree zich gebogen. Een van hen, Milica Zec, groeide op in het woelige Servië van de jaren negentig. Als klein meisje hoorde ze het dreunen van bommen. Om haar gerust te stellen gebruikte haar moeder de analogie van voetstappen van een vriendelijke reus die door de stad waarde. Die herinnering verwerkte Zec in een eerder virtualrealityproject, ‘Giant’, over de Balkanoorlog. Daarop is Tree gebaseerd.

Net als in haar eerste film wilde Zec de afstand tussen het onderwerp en het publiek overbruggen. Over de ontbossingsproblematiek wilde ze niet vertellen zonder het persoonlijk te maken. Wat als je een mens zelf een boom kan laten zijn? Door kijkers zelf het virtuele middelpunt van de natuur te maken wilden Zec en haar collega-regisseur Winslow Porter hen letterlijk een ander perspectief bezorgen. De ‘intieme boomervaring’ moet het respect voor de natuur verhogen, empathie opwekken en het publiek met de neus op de feiten drukken.

Verwonderd cirkelt de jonge vrouw met de virtual-realitybril rond haar as, ze zwaait even rond met haar beide handen, waarin ze controllers, een soort handvatten, vastheeft die in verbinding staan met de filminstallatie. Austin Andres ziet het glimlachend aan: “Ze heeft nu door dat haar armen de takken van de bomen zijn. Je hebt er in de film ­controle over, je beheerst de takken alsof het je bloedeigen lichaam is.”

Tegen het einde van de film haalt Andres’ collega met het zwarte shirt een doosje lucifers tevoorschijn. Hij strijkt er een af en laat hem walmen onder de neus van de nietsvermoedende filmbezoeker.

Die handeling past bij de laatste minuten van de film. Brulapen tieren van angst, vogels vliegen willekeurig in het rond. Als de onrust onder de dieren groeit, dreigt in de verte een naderende vlammenzee. De stam van de boom ­begint te trillen, vonken schieten door de lucht, takken breken af. Je staat in brand. Al snel rest er weinig meer van de fauna en flora. En dan verandert het perspectief in dat van een vogel. Van bovenaf is de ravage nog groter. Onder de beelden van smeulend en verkoold hout klinkt dramatische muziek.

Klimaatverandering

Producer Andres ontdoet de jonge vrouw van de attributen. Wat ze te zien kreeg, zegt hij, komt dagelijks voor, door menselijk ingrijpen. “Alleen ­ervaar je klimaatverandering normaal gesproken niet meteen aan de lijve. In de film wel.”

Maar of het ook werkt? Sinds de film vorig jaar uitkwam, toert Andres de ­wereld rond en hij heeft dus al heel wat mensen de film uit zien komen. De reacties zijn fascinerend, zegt hij. “Iedereen ervaart het anders. Maar doorgaans is de respons emotioneel. Sommige ­bezoekers komen huilend onder de headset vandaan. Zo verbonden zijn ze met de boom en zo goed kunnen ze zich erin verplaatsen.”

Dat verdriet maakt soms meteen plaats voor de drang iets te willen doen, zegt Andres. “En dat is ook de bedoeling.””

Het Wildlife Film Festival vindt tot en met zondag plaats in Cinerama Filmtheater, Westblaak 18 Rotterdam. De virtualreality-ervaring ‘Tree’ is geschikt voor bezoekers van 8 jaar en ouder. Doorlopend toegankelijk tussen 11 en 18 uur.

Lees ook:

Belastingparadijzen spelen cruciale rol in ontbossing

Onderzoek toont aan dat belastingparadijzen indirect bijdragen aan milieuschade.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden