InterviewFederico Savini

Hoe kunnen activisten in coronatijd effectief alarm slaan over klimaat en milieu?

Activisten van Extinction Rebellion tijdens een demonstratie in Berlijn. Beeld Christoph Soeder/dpa
Activisten van Extinction Rebellion tijdens een demonstratie in Berlijn.Beeld Christoph Soeder/dpa

De coronacrisis slokt veel aandacht op. Hoe kunnen actievoerders zorgen dat de klimaat- en biodiversiteitscrisis niet in de vergetelheid raakt?

Het is een misverstand, zegt Federico Savini (37), dat een activist die brult dat het klimaat naar de knoppen gaat zich schuldig maakt aan gemakzuchtig roepen vanaf de zijlijn. “Wie een probleem helder benoemt, zoals de urgentie van de ecologische crisis, maakt deel uit van de oplossing”, zegt de wetenschapper, die zich als universitair hoofddocent van de Universiteit Amsterdam (UvA) toelegt op systeemverandering. “Een arts moet tegen een patiënt soms ook zeggen: u eet te veel suiker. Het pijnpunt benoemen is stap één van de oplossing. Pas dan gaat iemand hopelijk minder taart eten.”

Iedereen die ageert tegen het gebrek aan klimaatactie, of die er nu een oplossing bij aandraagt of niet, is volgens Savini dus al constructief bezig. “Het toont betrokkenheid. Een activist helpt met het oplossen van een probleem door het te agenderen.” Dat is hoognodig, vindt Savini, die zich als wetenschapper niet op de vlakte houdt, maar zijn eigen zorgen over de dreigende teloorgang van klimaat en ecologie uitspreekt. Samen met 200 andere wetenschappers sprak Savini begin dit jaar zijn steun uit aan de beweging van Extinction Rebellion (nummer 4 van de Trouw Duurzame 100), die met ontregelende, kunstzinnige en vreedzame protesten aandacht vraagt voor de klimaatcrisis.

Een eigen beeldtaal en strijdliederen

“Dat klinkt heel nieuw, maar dat is het niet”, zegt Savini. Burgerlijke ongehoorzaamheid maakte onderdeel uit van allerlei eerdere protestbewegingen, zoals de gelijkheidsstrijd die vrouwen en mensen van kleur voerden om discriminatie aan te vechten. In de milieubeweging is deze methode, zoals het blokkeren van een straat of oliebedrijf, wel relatief nieuw, zegt Savini.

Extinction Rebellion voegt met fluoriserende kleding, een eigen beeldtaal en strijdliederen iets nieuws toe aan het activisme dat al bestond, zoals mensen die zich aan een boom of het toegangshek van steenkoolmijn vastketenen. “De methode van XR is een aanvulling op de aanpak in de milieubeweging van de laatste twintig jaar.” Daarin voerde participatie, door handtekeningenacties of politieke lobby, de boventoon.

Dat wil niet zeggen dat klassiek actievoeren nu passé of afgeschreven is, onderstreept Savini. Hij ziet dat de milieubeweging nog steeds succes kan behalen door een petitie op te stellen, of door met klachten de media op te zoeken. “De methoden van protest zijn diverser geworden en ze vullen elkaar aan”, zegt Savini. Hij wijst erop dat Extinction Rebellion een van de meest gedreven pleitbezorgers is van burgerfora, waarin een via loting uitgekozen representatieve groep burgers aan de overheid advies kan uitbrengen over wenselijk klimaatbeleid. Die vorm van participatie en constructief meedenken kan dus goed aansluiten bij activisten die luchthavens blokkeren.

Federico Savini Beeld
Federico SaviniBeeld

“Dat type provocerende actie is gericht op het creëren van zichtbaarheid, verklaart Savini. “Dat is nodig, omdat de klimaatcrisis voor velen nog onzichtbaar is. Het raakt mensen nog niet, in hun baan, woning, of gezondheid.” Omdat de risico’s en gevolgen langzaam opbouwen tot een crisis die zich in de toekomst kan laten gelden, krijgt het probleem volgens actievoeders niet de aandacht die het verdient. Nu corona het land in de greep heeft, dreigt het milieu al helemaal onder te sneeuwen. “Actievoeren op straat kan door de coronaregels nu ook zeer moeilijk”, zegt Savini. Alle begrip daarvoor, onderstreept hij. “Veiligheid staat voorop.” Wel hoopt hij dat, mits het veilig en op anderhalve meter mogelijk is, af en toe ruimte kan blijven voor een kleinschalig klimaatprotest.

Helder signaal

Ondertussen moet het milieuactivisme, net als het bedrijfsleven en het onderwijs, naar mogelijkheden op internet zoeken. “Het is nog zoeken, maar er is veel gaande”, ziet Savini. Als voorbeeld van een succesvolle combinatie tussen digitaal en fysiek protest noemt hij het klimaatalarm van 14 maart, waarbij zo’n 35.000 mensen een gezamenlijk lawaaiprotest hielden. Vanuit huis en (op anderhalve meter) in straten toeterden, trommelden en zongen mensen, vaak uitgezonden op internet. “Het effect ervan op beleid is nog wel gissen”, zegt de UvA-onderzoeker.

De aandacht die klimaatmarsen en klimaatspijbelaars op straat kregen was veel groter en beklijfde beter, denkt hij. “Toch was het klimaatalarm creatief en een helder signaal, net voor de verkiezingen van de Tweede Kamer.” Dergelijke acties zijn uit te breiden, denkt de expert. Hij ziet dat milieuorganisaties bezig zijn om meer gebruik te maken van digitale mogelijkheden. “Onderdeel van de protestbeweging is ook: mensen informeren. We zien dat organisaties daar soms beter in slagen, nu veel bijeenkomsten online plaatsvinden.” De stap om even in te loggen op een klimaatavond kan voor grote groepen kleiner blijken dan het fysiek bijwonen van een avond in een zaaltje. “Het digitale bereik is groot, de drempel voor deelname is laag.”

Grenzen van het toelaatbare

Online ontstaan vormen van protest die aansluiten bij de aanpak die organisaties normaal op straat of in zalen zouden kiezen. “De burgerlijke ongehoorzaamheid van een organisatie als Extinction Rebellion wordt digitaal verkend”, weet Savini. Uit Duitsland kent hij online verrassingsacties, waarbij klimaatinformatie als pop-up in beeld verschijnt. “Dat is een ludieke actie, net zoals dat voor corona gebeurde met het blokkeren van een plein met een feestje.” De UvA-wetenschapper ziet dat actievoerders digitaal grenzen van het toelaatbare bepalen. “Er wordt niet gekozen voor hacken, net zoals het blokkeren van een snelweg –anders dan bij boerenprotest – uitbleef. “De urgentie van een klimaatoplossing is groot, maar actievoerders tasten af wat hun grenzen zijn en wanneer een actie contraproductief uitpakt, ook online.”

Offline blijft het voeren van rechtszaken een manier om protest aan te tekenen. De aandacht daarvoor neemt de laatste jaren toe in de milieubeweging, ziet Savini. Urgenda won de beroemde klimaatzaak, net als Mobilisation for the Environment (MOB, nummer 2 van de Duurzame 100) erna succes behaalde in de stikstofzaak. Tal van andere zaken zijn internationaal onder de rechter, waaronder in Nederland de zaak van Milieudefensie tegen Shell. “De trend betekent iets”, vindt Savini. “Milieuactivisten gebruiken de wet om aan te tonen wat ecologisch ontoelaatbaar is. Tegelijk staat het gerechtelijk systeem ervoor open om dat te toetsen.”

Lees ook:

Het klimaat redden vanachter de laptop, werkt dat wel?

De mondiale top over klimaatrisico’s verliep begin van dit jaar digitaal, vanwege corona. Activisten, lobbyisten en diplomaten vinden het maar niks. Ze hunkeren naar een fysieke klimaattop.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden