Een roedel wilde honden in Zuid-Afrika.

Onderzoek Botswana

Hoe houd je wilde honden op afstand?

Een roedel wilde honden in Zuid-Afrika. Beeld EPA

Onderzoekers in Botswana proberen geursporen te vinden die wilde honden achterlaten om hun territorium af te bakenen. Zij willen de geur chemisch namaken om de wilde honden uit de bewoonde wereld weg te houden.

Afrikaanse wilde honden, nee die hebben weinig van doen met die gedomesticeerde schoothondjes van ons. In een heel ver verleden waren ze nog ergens familie van elkaar, maar de wolf staat dichter bij onze huisvriend dan de wilde hond. De aaibaarheidsfactor is nul.

In Afrika is het niet zo moeilijk om olifanten, giraffen, nijlpaarden, buffels, leeuwen of zelfs een luipaard te zien op safari. Een neushoorn wordt al lastiger om te spotten. Nog moeilijker zijn wilde honden. Ze worden ernstig ­bedreigd in hun voortbestaan.

In Botswana is er een man die zich al jaren met een klein team het lot aantrekt van wilde honden: zoöloog en chemicus Peter Apps. Hij doet onderzoek naar de geursporen van deze beesten, die net als leeuwen en hyena’s hun territorium afbakenen om anderen te waarschuwen er buiten te blijven. Al sinds 2008 is Apps op zoek naar het geurtje dat dit moet communiceren.

Beeld Louman & Friso

Als hij het vindt, wil hij het chemisch reproduceren om wilde honden uit de bewoonde wereld te houden en juist in veilige natuurgebieden. Vooral boeren schieten de wilde honden af als de dieren het op hun vee hebben gemunt.

Naar schatting zijn er nog maar 3500 tot zesduizend wilde honden over in het wild. Circa zevenhonderd roedels, elk geleid door een alfamannetje en ­-vrouwtje die samen voor de voortplanting zorgen. De rest van de troep helpt bij de verzorging van de jongen van het dominante paartje, en vooral ook bij de jacht. Het zijn roofdieren die lange afstanden afleggen en vele minuten hoge snelheden kunnen halen als ze hun prooi als troep achtervolgen.

Zenders

Een veldonderzoeker uit het team van Apps bij de Botswana Predator Conservation Trust (BCPT) in Maun, volgt een roedel en drie groepen wilde honden die leven in een gebied dat grenst aan het territorium van zijn hoofdtroep in de oostelijke Okavango Delta. Bij elke roedel heeft tenminste een dier een zender om, zodat bewegingen kunnen worden gemonitord. Ook staan er camera’s met bewegingssensoren op veertien plekken in de bush, plekken waar wilde honden waarschijnlijk hun gebied afbakenen. Apps concentreert zich op de communicatie tussen de vier roedels 65 kilometer boven Maun, een stadje in Botswana van waaruit safari’s starten naar de Okavango Delta.

“Toen ik 2008 begon was de gedachte in de wetenschap dat het onmogelijk was de chemische signalen te identificeren die zoogdieren afscheiden ter onderlinge communicatie. Veel te complex. Alleen al bij wilde honden bestaan die tenminste uit vierhonderd componenten in de uitwerpselen. Is er slechts één verantwoordelijk voor het afbakenen van het territorium, of gaat het om een combinatie? Het is een veelheid van factoren en peperduur om ze allemaal in kaart te brengen.”

Chemicus Peter Apps. Beeld Erik van Zwam

Toch liet Apps zich niet weerhouden. Hij installeerde zijn laboratorium bij de BCPT in Maun en creëerde zijn eigen baan, ver weg van het goed betalende chemisch onderzoek in Zuid-Afrika.

Apps ging op zoek naar het signaal in urine of poep dat andere wilde honden waarschuwt uit hun gebied te blijven. Het is zoeken naar een speld in een hooiberg. Op zijn computer in het lab laat hij de chemische componenten zien. Elk omhoog springend staafje is er een, hoe klein ook.

Eerste doorbraak

Na ruim zeven jaar monnikenarbeid was er een eerste doorbraak. “Onze veldonderzoeker Megan Claase ontdekte dat er vaste markeringssites zijn van wilde honden, waar diverse roedels ­gebruik van maken en die ze regelmatig bezoeken om hun geurspoor achter te laten.” Nu wist Apps dat hij gerichter kon gaan zoeken.

Met behulp van data die door de jaren heen was verzameld, werden veertien van die plekken gelokaliseerd. Apps zette er zijn camera’s neer, zodat hij kon observeren welke wilde honden daar plassen en poepen. Vooral de dominante stellen van elke roedel heeft daarbij zijn interesse. Apps wil op basis van camerabeelden en gps-gegevens de urine en poep verzamelen van de alfa’s en deze onderzoeken. Ook kijkt hij naar de uitwerpselen van de ondergeschikten in de groep. ­Bovendien laat hij de secretie verzamelen buiten de markeringsplaatsen om te zien of er verschil in  de chemische ­samenstelling is die te maken kan hebben met de afbakening van hun territorium.

En dan wordt het laboratoriumwerk, om te achterhalen welk stofje of welke stofjes het territorium afbakenen. Waarschijnlijk zit er tussen de alfa’s van elke roedel een onderscheid in geur zodat ze elkaar kunnen herkennen. ­Inmiddels heeft Apps twee bijna identieke chemische componenten in het vizier. “Het zijn stofjes die ook in het drankje sherry voorkomen.”

Naast het labwerk wil Apps de ­afscheiding van het alfamannetje en vrouwtje op een markeringslocatie ophalen en op een soortgelijke plek van een andere roedel neerleggen en met ­camera’s het gedrag volgen. “Als er vreemde geursporen op zo’n plek liggen dan zie je dat aan de houding van wilde honden wiens territorium dat is. Dan gaan ze enorm snuiven, ze vertonen achterdochtig gedrag en poepen en plassen over die neergelegde uitwerpselen van de andere roedel.” Als dat keer op keer gebeurt, is dat voor Apps een indicatie dat hij de juiste afscheiding te pakken heeft en dan moet in het laboratorium de geurbepalende chemische stoffen eruit gefilterd worden.

Wilde honden in Botswana. Beeld Hollandse Hoogte

Daarna kan hij beginnen aan het kunstmatig namaken van die geur. Ook die wil hij weer testen op markeringsplekken van diverse roedels om hun reacties te bestuderen. Als dat slaagt, wil hij de in het laboratorium gemaakte chemische sporen verspreiden op vaste plaatsen aan de rand van natuurgebieden.

Op zoek naar sponsoren

Apps is nog naarstig op zoek naar nieuwe sponsoren om het laatste stukje van het onderzoek tot een goed einde te brengen. Zijn team heeft dringend behoefte aan nieuwe apparatuur zoals het radiografisch kunnen volgen van honden met een zender om hun nek en nieuwe software voor analytische doeleinden. Bovendien werkt Apps nu aan een behuizing die zelfs olifanten niet kapot kunnen krijgen.

Mocht zijn onderzoek slagen naar het identificeren van chemische geursporen, dan kan dat het begin zijn van onderzoek om de communicatie binnen andere soorten op te sporen en eventueel te gebruiken om ze bij mensen vandaan te houden.

Lees ook:

‘Hatsjie’ zegt de wilde hond, laten we jagen

Een recente studie toonde aan dat niezen bij de Afrikaanse wilde hond een vorm van communicatie is. Wilde honden jagen in groepjes, en daarbij is enige vorm van afstemming wel handig. 

Klik hier  voor meer informatie over het onderzoeksproject  in Botswana en blogs van Peter Apps .

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden