ReportageEnergieneutraal

Hoe het Zeewolde lukte de enige energieneutrale gemeente van Nederland te worden

In Zeewolde staan driehonderd windmolens. De komende jaren worden de 222 oudste gesaneerd en vervangen door 93 nieuwe molens met meer vermogen.Beeld Herman Engbers

Zeewolde mag zich ’s lands enige energieneutrale gemeente noemen. En ja, dat is makkelijk voor een dorp met zoveel ruimte en wind, maar zonder sturend beleid was het niet gelukt.

John de Vries is de eerste die het zal toegeven. Zijn gemeente aan het Wolderwijd, met aan de overkant Harderwijk, heeft makkelijk praten met een groot aantal windmolens. Er wonen relatief weinig mensen: zo’n 22.000 op 268 vierkante ­kilometer. En daarbij is er buiten de bebouwde kom ruimte genoeg om zonneweides aan te leggen.

Bovendien moet je volgens hem niet vergeten dat Zeewolde pas in 1984 is ontstaan en daarmee de jongste gemeente van Nederland is die niet door samenvoeging is ontstaan. Vanuit toeristisch oogpunt is Zeewolde misschien minder aanlokkelijk, zonder historische kern met scheefgezakte geveltjes, maar denk aan de energiebesparing: woningen uit de jaren tachtig tochten minder dan die met enkel glas en een trapgeveltje.

John de Vries is beleidsambtenaar duurzaamheid voor de gemeente. Hij ­citeert uit de heuse ‘energievisie’, waarin Zeewolde in 2017 de energiecijfers vastlegde, en ook de doelen om nóg duurzamer te worden. “In 2015 ­bedroeg het energieverbruik van ­onze gemeente 2500 TJ (voor uitleg: zie kader, red.), terwijl de duurzame-energieproductie 2719 TJ bedroeg.

Beeld Herman Engbers

“In de tussentijd zullen deze ­cijfers niet heel veel zijn veranderd. De productie van stroom via windmolens is vier keer zo groot als het gebruik. Bij gas en transportbrandstoffen is het gebruik juist hoger dan de productie. Bij warmte-opwekking, uit bijvoorbeeld aardgas, zijn vraag en aanbod redelijk in balans.”

Geheel groen

Zeewolde is al een aantal jaren de enige energieneutrale gemeente van Nederland en ligt fors voor op de rest. De plaats in de Flevopolder is maar liefst ‘116 procent energieneutraal’ (zie grafiek op pagina 9). Het Gelderse Duiven is 66 procent energieneutraal en neemt daarmee de tweede plek in, op grote afstand.

Een beetje trots zijn ze in Zeewolde wel, maar, zegt De Vries, bij deze status past geen laissez-fairehouding. Zeewolde wil verder en in 2030 200 procent duurzaam zijn. De gemeente vermijdt dan ook de eenvoudige weg: grijze energie compenseren met groene energie.

Zeewolde wil geheel overgaan op groene energie.

Hoe daar te komen, is in de energienota van Zeewolde doorgerekend. De Vries: “Het is de bedoeling dat de gehele bevolking in het proces wordt meegenomen en iederéén profiteert. Er moet geen groene elite ontstaan van welgestelde koplopers. In de praktijk zal de transitie soms iets minder snel gaan dan technisch mogelijk is.”

Kabels naar buiten doorsnijden

In de snelle variant van de energie-transitie kan de gemeente in 2030 alle gebruikte energie binnen Zeewolde duurzaam opwekken, en feitelijk alle kabels en leidingen naar buiten doorsnijden. Maar daar kiest ze nadrukkelijk niet voor.

Zeewolde gaat voor de ‘middenvariant’, waarin de duurzame productie van energie nog altijd twee keer zo hoog is als het gebruik. Maar in deze variant doen wel veel meer mensen mee.

Beeld Herman Engbers

Op dit moment telt de gemeente in het buitengebied driehonderd windmolens. De komende jaren worden de 222 oudste gesaneerd en vervangen door 93 nieuwe molens (goed voor 300 MW), wat leidt tot 80 MW ­extra vermogen. Zo kunnen de windparken met minder windmolens meer energie opwekken. Die windmolens worden geëxploiteerd door tweehonderd boeren en een windcoöperatie van burgers. Maar Zeewolde is wel erg afhankelijk van wind. Als die niet waait moet er stroom worden geïmporteerd. Die import kan worden verminderd door de inzet van zonnepanelen.

Zeewolde heeft in totaal 240 hectare dakopppervlak, waarvan zo 50 procent geschikt is voor zonnepanelen. Dat zouden er in totaal 270.000 zijn, die samen goed zijn voor 230 TJ per jaar.

Niet het hele buitengebied vol zonneweides

En dan is er ook nog ruimte voor zonneweides: in theorie voor 17.000 hectare. Volledige benutting levert 60 PJ energie per jaar op, dat komt overeen met driekwart van alle stroomgebruik van alle huishoudens in Nederland.

Maar zover zal het niet komen, zegt De Vries. Want met zoveel ­hectare zonneweide verdwijnt de agrarische en recreatieve functie van het buitengebied in het geheel. Toch is het goed om de technische mogelijkheden te schetsen, zegt hij.

Beeld Herman Engbers

Ook de verwarming van woningen en bedrijven in Zeewolde kan worden geoptimaliseerd. De Vries gaat ervan uit dat door de betere ­isolatie van woningen en het slimmer gebruik van de thermostaat, het energiegebruik in Zeewolde elk jaar 1,5 procent daalt.

Op dit moment gaat nog een kwart van het totale energiegebruik van Zeewolde op aan aardgas, al staan in de wijk Polderwijk inmiddels twaalfhonderd woningen met een gemeenschappelijk warmtekrachtcentrale die wordt gestookt op biogas. En er zijn all-electric-woningen in opkomst, waar met behulp van een warmtepomp en zonnepanelen de energierekening nagenoeg op nul uitkomt.

Nog niet helemaal van het gas af

De komende jaren kan er aan ‘verschillende knoppen’ worden gedraaid, zegt De Vries. Zo kan de gemeente kiezen voor 21 hectare zonneweide, of die kosten uitsparen door drie windturbines te bouwen. Het is maar waar de gemeenteraad voor kiest. En de burgers, niet te vergeten. “We stoppen jaarlijks een miljoen euro in een ­stimuleringspot waaruit burgers subsidie voor zonnepanelen kunnen krijgen.”

De sociale huurders bereikt de gemeente op deze wijze echter nog niet. Woningcorporaties zullen ­renovatie van woonblokken moeten combineren met duurzaamheid, zodat ook zij groen en comfortabel kunnen wonen, met een lage energierekening.

De leeftijd van Zeewolde heeft één nadeel, zegt John de Vries. “Ook onze gasleidingen zijn relatief nieuw, en voorlopig zijn ze nog niet afgeschreven. Liander zal dus niet snel tot afsluiting overgaan. We rekenen er niet op dat Zeewolde de eerste gemeente van Nederland zal zijn die is afgesloten van het gasnet, maar laat duidelijk zijn: aan ons ligt het niet.”

Watts en Joules

Als eenheden voor de hoeveelheid geleverde of verbruikte energie bestaan de termen kilowattuur (kWh; wordt meestal gebruikt voor elektrische energie) en joules (J; de standaardeenheid voor allerlei soorten energie). Als eenheid van vermogen (dus energie per seconde) kennen we de watt (W). 1 watt = 1 joule per seconde. Een stofzuiger die 1000 watt (ofwel 1 kilowatt, 1 kW) vermogen heeft, gebruikt dus elke seconde 1000 joule. Een duizendvoud wordt afgekort tot kilo (voorvoegsel k, zoals in kWh). Een miljoen krijgt voorvoegsel mega (afgekort M), een miljard giga (G), een biljoen tera (T) en een biljard peta (P).

Lees ook:

Gemeenten kunnen nog niet zonder grijze stroom

Energieneutraal worden is makkelijker gezegd dan gedaan, weten gemeenten inmiddels. Zeewolde loopt voor de troepen uit.

Nieuwbouwwijk Vathorst wíl wel, maar wordt toch niet gasloos

De nieuwbouwhuizen in de Amersfoortse wijk Vathorst zitten voorlopig nog vast aan het gasnet. Ook als de wil daar is, blijkt veranderen zo makkelijk niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden