Reportage

Hoe een varkensfluisteraar de oplossing vond voor het ammoniakprobleem

Kees Scheepens praat met zijn varkens, en hij neemt de tijd om aan de hand van hun drollen hun welzijn in de gaten te houden. Beeld Roos Pierson

Een paar vriendelijke woorden kunnen veel betekenen voor een varken. En wie een big zindelijk maakt, voorkomt uitstoot van ammoniak. Boer Kees Scheepens heeft met simpele aanpassingen een heel andere varkensboerderij dan gebruikelijk.

In het halfdonker van de stal, op zijn boerderij nabij het dorpje Oirschot, staat varkenshouder Kees Scheepens (59) te wachten. De stallen zijn hier zuinig verlicht. Vanuit een met stro bedekt hok besnuffelen vier biggetjes nieuwsgierig de uitgestoken hand van de varkensboer. De boer buigt lichtjes in de richting van de tien weken oude diertjes. "Ze willen graag kroelen", zegt Scheepens. Uit het achterste van zijn gehemelte komt een vibrerend geluid. "Ik maak een liefkozend geluidje om hen gerust te stellen."

Scheepens' benadering, hij noemt zich 'varkensfluisteraar', is anders dan die van andere varkenshouders. De levenskwaliteit van varkens staat bij hem voorop. Om zich daarvan te vergewissen communiceert hij met zijn varkens. "Eigenlijk heeft het diertje aan weinig woorden genoeg. En qua zintuigen verschillen ze weinig van de mens. Ik wil me inleven in het varken. Daarom neem ik een voorzichtige houding aan, knielend, om op gelijke hoogte met ze te staan.”

Videoverslaggever Barbara Vollebregt liep een dag mee met varkensfluisteraar Kees Scheepens. Bekijk de reportage in de video hieronder.

Intelligentie

Zijn achtergrond als dierenarts leverde hem waardevolle inzichten op over het gedrag van varkens. "Toen zag ik al dingen die een ander niet zag. Ik heb met name het varken als dier en zijn gedrag van dichtbij bestudeerd." Een van de dingen die hem opviel was hun intelligentie, vertelt Scheepens. Een schoolvoorbeeld daarvan is hun zindelijkheid. Dat vergt wel training. Maar Scheepens' verwoede pogingen om biggetjes zindelijk te maken, werpen intussen hun vruchten af. Die zindelijkheidstraining moet het ammoniakprobleem oplossen: de giftige stof die ontstaat als poep en urine met elkaar mengen op de vloer van de stal. In de stallen van Scheepens kent het hok twee afgescheiden delen. Één om te plassen en één om te poepen. De gescheiden opvang zorgt voor minder uitstoot van ammoniak. Maar het is ook goed voor het dier zelf, dat hier een hygiënischer bestaan leidt. En in de installatie van Scheepens krijgen de biggetjes ook nog een beloning.

Gretig illustreert Scheepens zijn uitvinding, terwijl een biggetje nauwgezet zijn bewegingen volgt. Op de bodem van het 'urinoir' ligt een ijzeren rooster bedekt met wat stro, met daarnaast een halfopen buis verticaal opgesteld. Hij giet een half glas water door het rooster, waarmee hij het plassen simuleert. "Onder het rooster wordt de urine - nu dan dus het water - opgepikt door een slimme sensor", legt Scheepens uit. "Zodra ze op de juiste plek plassen, komt de beloning." Al gauw treedt het mechanisme borrelend in werking. Uit het pijpje komt een citroenbonbonnetje aangegleden. Dankbaar buffelt het varkentje de lekkernij naar binnen. Met onverholen trots: "Zo leer je varkens plassen en poepen op de juiste plek."

Bekijk in onderstaande video hoe Scheepens het ammoniakprobleem op willen lossen.

Tunnelvisie

Boeren uit binnen- en buitenland leggen hun oor te luister bij de methode-Scheepens. Hij heeft, naar eigen zeggen, intussen 25.000 varkensboeren op cursus gehad. De misstanden in de industrie van het goedkoopste stukje vlees zijn groot: van de varkensflats waarin de dieren vlak op elkaar gestapeld leven, tot de recente stalbranden, waarbij duizenden varkens om het leven zijn gekomen.

Varkenshouders hebben lang vooral ingezet op mechanisatie van het bedrijf, meent hij. "De focus lag vooral op voerinstallaties, ventilatie-installaties, grotere stallen bouwen, mestputten maken. En minder op hoe het varken als dier in elkaar steekt. Veel boeren ontberen het gevoel om intiem contact met varkens te onderhouden. Met de schaalvergroting en economische druk is dat geen sinecure meer. Dat proberen we terug te halen. Ik hoef mijn varkens nog weinig te leren, want ze leren heel snel uit zichzelf. Ik leer vooral boeren hoe ze met hen om moeten gaan."

Beeld Roos Pierson

Er heerst tunnelvisie onder de boeren, vindt Scheepens. "Hoe je het wendt of keert, iedere varkensboer die langer dan twee weken in zijn stal zit, belandt in een routine, en wordt bedrijfsblind". Hij spreekt elk woord met klem uit: "Je. Ziet. Het. Gewoon. Niet. Meer."

Voorbij de stevig in folie gewikkelde palets met biobrood - gedoneerd brood van Ekoplaza - gaat het richting wei. Onder zijn arm houdt hij een blauw krat vol rozijnenbrood -'de ideale mix van zoet en zuur, dat vinden ze lekker'. Scheepens' landgoed ligt weggedoken in een mooi stukje uitgestrekte Brabantse natuur. Een okergeel blaadje dwarrelt traag naar beneden.

De veelzijdigheid aan herfstkleuren fleurt een donkere bewolkte dag wat op. "Sommige mensen voelen zich onvolmaakt als ze geen contact hebben met mensen. Hetzelfde heb ik met dieren." Scheepens zegt het op nuchtere toon. Hij ziet zichzelf als rentmeester. "Eentje die dit stukje van de wereld mag verzorgen." Uitkijkend op zijn eigen stukje natuur spreidt hij zijn armen. "Eigenlijk lééf ik mijn droom, de varkens waar ik voor mag zorgen, leven zoals een varken hóórt te leven. Ze hebben er lol in, dat zie ik ook aan ze. Dus ik heb zelf ook plezier als ik ze zie."

Gevoelig

Scheepens doelt op de ruime wei met slechts sporadisch een varkenshutje. In een modderkloof ligt een groepje varkens zachtjes te dommelen. Wanneer Scheepens hen een walnoot toewerpt, schrikken de beesten op. Als ze met grote moeite hun eigen gewicht optillen, wordt pas duidelijk wat voor logge beesten Scheepens houdt. Suf maar hoopvol wenden ze zich simultaan tot de boer. Hij wijst naar een van de varkens. "Haar 350 kilo zouden het niet verraden, maar dit is een heel gevoelig zeugje. Meestal houdt ze afstand, het klikken van het fototoestel bijvoorbeeld wekt al argwaan. Het is apart dat ze dit laat gebeuren."

Zo heeft elk dier zijn karakter, zegt Scheepens. "Het zijn individuen. Probeer ze dus ook zo te benaderen. Als je dat kunt, dan verdwijnt de anonimiteit. En die anonimiteit neemt ook ons gevoel voor empathie weg. Stel dat ik duizend zeugen zou hebben. Honderd zeugen kun je prima van elkaar onderscheiden en is beheersbaar. Dat sterkt ook de band tussen mens en dier."

Beeld Roos Pierson

Liefkozend wenkt Scheepens een van zijn varkens en strijkt vervolgens amicaal over haar her en der met modder bevlekte vacht. De varkensboer wil dat zijn dieren positieve emoties ervaren, lol hebben en zich goed voelen. Sommige varkens van Scheepens hebben zelfs een naam. Thea en Biggetje bijvoorbeeld. "Maar daar ben ik mee opgehouden. Het knaagt toch."

De varkensman slacht en eet zijn dieren namelijk ook. Een cynische, wrede werkelijkheid? Scheepens weifelt even, om dan te zeggen: "Mijn bewustzijn wordt steeds gevoeliger. Daarom wil ik ze geen namen meer geven. Tot aan het slachthuis ben ik de hoeder van die dieren. Dat probeer ik zo goed mogelijk te doen. Wereldwijd wordt nu eenmaal enorm veel varkensvlees gegeten. Dat is de realiteit. Zodra ik hen niet meer slacht, ben ik een dierentuin."

"Empathie hebben met dieren uit de vleesindustrie is een lastig iets. De meeste consumenten kunnen niet omgaan met die empathie. Voor boeren, die dicht bij het dier staan, is het al moeilijk. De meeste consumenten verdringen het dierenleed dan ook. Zolang ze maar lekker een stuk vlees op hun bord krijgen, willen ze daar niet over nadenken. Op de barricades staan voor de chimpansees in Afrika of andere dieren is veel makkelijker dan voor het welzijn van varkens. Dat is gek, maar het is een collectief gebeuren."

Onverstoord

Scheepens knieën rusten nu op de zachte smurrie in een van de ruime varkenshutten: tijd voor een vluchtige controle. De varkens wriemelen onverstoord om hem heen. Zorgzaam strijkt hij het bedje van stro glad. "Als je dit bij een gewone zeug in een varkenshouderij doet, is de traumahelikopter al onderweg. Die zou dit nooit toelaten. Dat deze zo tam is, dat ik hier bij kan zitten, is vooral omdat ik die dieren heel veel persoonlijke aandacht geef. "

Tussen het gras houdt Scheepens halt bij een forse drol, voor hem de graadmeter van het welzijn van de dieren. "Zie je die golfbeweginkjes in die drol? De mooie vorm en zijn vaste textuur maken deze drol in wezen tot de perfecte drol. Het is een signaal dat het dier nergens last van heeft. Wanneer die dun is, heb je diarree, en heeft het dier ergens last van."

De uitbraak van de varkenspest in 1997 betekende een ommekeer in Scheepens' loopbaan als boer. Nederland moest 11 miljoen varkens doden. De toenmalige minister van landbouw Jozias van Aartsen schakelde de dierenartsen in om varkens te doden. "Dat was een besluit waar ik me naar te voegen had, maar waar ik het niet mee eens was. Dierenartsen worden opgeleid om zieke dieren gezond te maken, of om gezonde dieren gezond te houden, niet om gezonde dieren te doden. Dat doen slagers of slachters."

Beeld Roos Pierson

Geleidelijk

Wanneer je Scheepens hoort praten is een activistische toon ver te zoeken. Een ommekeer in de varkenshouderij is nodig, zegt hij. "Maar ik ben voor evolutie boven revolutie. Het moet geleidelijk aan gebeuren, anders creëer je onwil. Veel boeren kunnen dit gewoonweg niet omdat ze zo vastzitten aan hun hypotheek. Ze moeten de bank betalen en dat kan alleen maar als er nóg een biggetje meer uit die zeug getrokken wordt."

De inzet is hoog: Nederland is na de Verenigde Staten de grootste landbouwexporteur. Voor de varkenshouderij gebruikt Scheepens daarom graag de metafoor van een grote logge tanker. "Dat hele systeem maar een klein beetje draaien, vraagt heel veel inspanning, veel energie en veel diplomatie."

Politici zeggen weleens dat Nederland de wereld moet voeden, vertelt Scheepens. "Dat is het credo. Maar de wereld moet ons voeden." Hij graaft ostentatief een handje zand op. "Nee, wij moeten zorgen dat deze aarde, deze bodem, dit zand haar groeikracht houdt."

Lees ook:

Varkenshouders zitten klem: het moet grootschaliger en tegelijk schoner

Varkenshouders staan onder grote druk: ze worden geacht om duurzamer te gaan werken, terwijl de vraag naar vlees toeneemt. En wie neemt later het bedrijf over?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden