De vishagedis, voor het eerst in fossiele vorm gevonden in Zuid-Engeland, in 1811. Beeld HH
De vishagedis, voor het eerst in fossiele vorm gevonden in Zuid-Engeland, in 1811.Beeld HH

Jelles WeekdierIchtyosaurus

Hoe de vishagedis zijn torpedovorm kreeg

Uw weekdierkundige is er even tussenuit, twee weken naar Duitsland op zoek naar de bron van een aantal iconische fossielen, te weten Ichthyosaurus , het dolfijnvormige zeereptiel uit de voege Juratijd en de oervogel Archaeopteryx uit de latere Jura.

De Ichthyosaurus (letterlijk: vishagedis) is zo ongeveer het bekendste voorbeeld van wat ‘convergente evolutie’ wordt genoemd. Soorten die totaal niet aan elkaar verwant zijn, vertonen dan zeer vergelijkbare eigenschappen als aanpassing aan een identieke milieufactor. Met hoge snelheid door water willen zwemmen is zo’n bepalende factor. Het leidt tot de torpedovorm die we kennen van haaien, makrelen, pinguïns, walvisachtigen, onderzeeboten en ook van de uitgestorven ichthyosauriërs.

Wat dolfijnen en deze fossielen ook gemeen hebben, is dat ze levendbarende jongen werpen. Hoewel een ichthyosaurus net als een zeeschildpad een reptiel is, hoeven ze dan niet het land op om eieren te leggen, met alle risico’s van dien. Levendbarend zijn vergroot in sterke mate de overlevingskansen, en bovendien hoef je dan minder nakomelingen te produceren. Geen dertig of veertig kostbare eieren (in de hoop dat een daarvan ooit tot volwassenheid geraakt) maar een of enkele jongen, dat scheelt enorm.

Risico is er altijd

Natuurlijk kan er wel eens iets mis gaan; niets in het aards bestaan is zonder risico. Er zijn meerdere zwangere fossiele ichthyosauriërs gevonden. Soms lijkt het dan of de dieren tijdens de bevalling zijn gestorven, met een jong half uit het moederdier puilend. Maar dat is geen mislukte geboorte, het uitpuilen is het gevolg van het ontstaan van rottingsgassen in het lichaam van het dode moederdier, waardoor het jong, of de jongen, naar buiten werd geperst.

De allereerste vondst van een ichthyosaurus werd in 1811 gedaan aan de Engelse zuidkust. De vinder was Mary Anning, een 11-jarig meisje dat zou uitgroeien tot de moeder van de paleontologie. Tijdens haar korte leven (1799-1847) ontdekte zij de mooiste fossielen uit het Juratijdvak in de buurt van de badplaats Lyme Regis, waaronder ook het eerste vliegende reptiel, een pterosauriër.

Fossielen van vrijwel dezelfde ouderdom worden ook gevonden in een steengroeve bij het dorpje Holzmaden in Baden-Württemberg. Daar zijn letterlijk honderden ichthyosaurussen tevoorschijn gekomen uit zwarte schalies, leisteenachtige sedimenten. Zo’n rijke fossielvindplaats, waar complete dieren in relatief puntgave toestand worden gevonden, wordt een Lagerstätte genoemd. In Holzmaden is een museum waar de rijke vondsten uit de groeve worden tentoongesteld.

Waar komt die knik vandaan?

Een interessant verschil tussen ichthyosauriërs en dolfijnen is de positie van het staartvlak. Die is bij dolfijnen horizontaal maar de fossiele reptielen hebben, evenals haaien en beenvissen, een verticaal staartvlak. De ruggengraat loopt door in de onderste lob van deze staartvin en vertoont daardoor een neerwaartse knik bij de staartwortel.

In Teylers Museum is echter een ichthyosaurus te vinden met een rechte wervelkolom. Een ijverige preparateur die in de negentiende eeuw het fossiel voor de tentoonstelling gereedmaakte, dacht dat de knik op een breuk in het gesteente duidde en heeft hem toen rechtgezet.

Ook in het Natuurmuseum Brabant in Tilburg is een mooie ichthyosauriër te bewonderen. Uit Holzmaden.

Jelle Reumer is paleontoloog. Voor Trouw bespreekt hij iedere week een dier dat het nieuws haalt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden