Hoe de olifantplant kan helpen de olifant te redden

Beeld Naya Nayon

De taguanoot uit Zuid-Amerika lijkt als twee druppels water op ivoor. Onno Heerma van Voss verkoopt vanuit Ecuador sieraden van tagua en ziet de vraag licht toenemen. Kan dit plantaardige ivoor concurreren met de olifantstropers in Afrika?

Bezoekers van het Holland Flowerland in de Chinese stad Chongqing kunnen sinds kort in de souvenirwinkel handgesneden figuurtjes van honden kopen in het kader van de viering van het Jaar van de Hond. De beeldjes hebben dezelfde kleur en hardheid als ivoor en voelen ook zo aan. De honden zijn alleen niet uit slagtanden van olifanten gekerfd, maar uit tagua, de vrucht van een palmboom die in de tropische laaglandbossen van Ecuador, Colombia en Panama groeit.

De 5000 taguabeeldjes zijn geleverd door Naya Nayon, een bedrijf uit Ecuador dat is opgezet door de Nederlandse bosecoloog Onno Heerma van Voss. Waar andere tagualeveranciers de sieraden en figuurtjes die uit de noten worden vervaardigd, promoten als een ethisch alternatief voor ivoor, is Heerma van Voss daar terughoudender in. 

"Hoewel ik het natuurlijk erg vind dat olifanten worden vermoord om hun slagtanden, beschouw ik mezelf niet als een red-de-olifant-activist. Ik verkoop tagua vooral omdat het een prachtig product is. Het is een mooi natuurlijk materiaal dat op een milieuvriendelijke manier wordt geteeld. Bovendien krijgen de boeren die de palmbomen telen en de ambachtslieden die de noten bewerken een leefbaar loon en premies voor verzekeringen betaald."

Beeld Naya Nayon

De taguazaden zitten in stekelige omhulsels die aan palmbomen groeien. Dat deze witte zaden eenmaal gedroogd op ivoor lijken, wisten ze in de negentiende eeuw ook al. "Omdat ivoor duur was, werd in plaats daarvan tagua gebruikt voor het vervaardigen van schaakstukken, snuifdozen, knoppen van wandelstokken en knopen", weet Heerma van Voss. 

De wetenschappelijke naam van de plant is niet voor niets Phytelephas, wat olifantenplant betekent. Heerma van Voss: "In de jaren dertig van de vorige eeuw werd zeventig procent van alle knopen nog van tagua gemaakt. Na de Tweede Wereldoorlog raakte het materiaal uit beeld door de opkomst van kunststof. Maar de laatste tien jaar raakt het weer in trek als materiaal voor sieraden en handgesneden figuren. Inmiddels exporteren we naar meer dan zeventig landen."

Chinees verbod

Nadat de Chinese overheid vorig jaar een verbod op de interne handel van ivoor afkondigde, verwachtte Heerma van Voss dat de vraag naar tagua flink zou toenemen. China is immers veruit de grootste afzetmarkt voor ivoor. Maar een klapper bleef uit. "Er zit een stijgende lijn in de vraag, maar ik heb hooguit vijf procent meer verkocht."

Maar Azië begint wel voorzichtig interesse in het plantaardige ivoor te tonen. Naast de order van de Chinese Keukenhof kreeg Naya Nayon een grote opdracht uit Singapore. Daar staan nu in de souvenirwinkels ook Merlions, het nationale symbool van Singapore, gesneden uit tagua in de schappen.

De zaden van de tagua worden op het bedrijfje in Ecuador verwerkt tot 'ivoren' sieraden of poppetjes die populair zijn in Azië. Beeld Naya Nayon
Beeld Naya Nayon

Ook het Wereld Natuur Fonds (WNF) moet tot zijn spijt constateren dat het Chinese besluit om de interne handel in ivoor te verbieden van eind vorig jaar nog weinig effect lijkt te hebben. "Ik kom net terug van een werkbezoek aan Zambia", vertelt Christiaan van der Hoeven, adviseur soortenbehoud bij het WNF. "En alleen daar al zien we een stijging in het aantal gestroopte olifanten. Vorig jaar waren dat er rond deze tijd nog 110, dit jaar zullen dat er zeker meer worden." 

Jaarlijks worden naar schatting 20.000 olifanten door stropers gedood. "De afgelopen tien jaar is een derde van de hele olifantenpopulatie van heel Afrika gestroopt", weet Van der Hoeven. "In Tanzania en Kenia is in de laatste vijf jaar zestig procent van de olifanten afgeslacht."

Het opmerkelijke is wel dat er een gat is tussen de slagtanden die op de markt worden aangeboden en het aantal gestroopte olifanten. "Men vermoedt dat er gespeculeerd wordt met ivoor", legt Van der Hoeven uit. "Handelaren gokken erop dat de olifant over een tijdje nog zeldzamer wordt zodat de prijs van ivoor verder stijgt. Daarom hamsteren ze nu alvast extra veel slagtanden."

Om deze criminele praktijken te ontmoedigen, is het volgens hem belangrijk om de vraag aan te pakken. In China zijn vooral eetstokjes en armbanden van ivoor populair. Werknemers die een wit voetje bij hun baas willen halen, kopen vaak een beeldje van ivoor voor hun werkgever. Van der Hoeven verwacht niet dat plantaardige alternatieven als tagua in China zullen aanslaan. "Ivoor is toch een exclusief product. De groeiende Chinese middenklasse wil geen namaak maar het echte werk. Dat zien we ook met synthetische alternatieven in Chinese medicijnen voor tijgerbotten en neushoornhoorns. De consument vertrouwt alleen het origineel."

Mammoeten

Ook een ander verantwoord alternatief voor ivoor, slagtanden van mammoeten die lang onder de bevroren taiga's van Siberië lagen en nu door het ontdooien van het permafrost aan het licht komen, zijn minder geliefd omdat de kwaliteit daarvan minder is dan die van de slagtanden van de Afrikaanse olifant. 

Beeld Naya Nayon
Beeld Naya Nayon

Daarnaast vreest Van der Hoeven dat alternatieven voor ivoor die erg op ivoor lijken, de vraag naar het echte ivoor in stand zullen houden. "We zouden daarom het liefst zien dat tagua niet als alternatief voor ivoor wordt gepromoot maar gewoon als een mooi product. Hopelijk verdringt het dan vanzelf ivoor."

Het WNF probeert de Chinese markt te beïnvloeden door te lobbyen bij de overheid en haar technische ondersteuning aan te bieden bij het handhaven van het handelsverbod. Ook werkt het WNF samen met de Chinese Kamer van Koophandel. Die adviseert haar klanten inmiddels om geen ivoor als relatie-geschenk te geven of te ontvangen.

"Toch ben ik bang dat het een zaak is van lange adem", zegt Van der Hoeven. "Het duurt nou eenmaal lang voordat consumenten hun gewoontes veranderen."

Onno Heerma van Voss ziet wat dat betreft wel gunstige ontwikkelingen. "Bij de laatste New York Fashion Week liepen enkele modellen op de catwalk met sieraden gemaakt van tagua. Hopelijk sijpelt daar toch iets van door in de gewone markt en kiezen mensen steeds vaker voor natuurlijke materialen die geoogst kunnen worden zonder de natuur schade toe te brengen en die voor werkgelegenheid in landen als Ecuador zorgen."

Lees ook:

Antiek ivoor blijkt vaak fonkelnieuw en wordt ook verkocht in Nederland

Illegaal ivoor van recent gedode olifanten wordt in minstens tien EU-landen vrij verkocht in antiekzaken en in webwinkels. Ook in Nederland.

Ivoor met een naar luchtje

Er moet in de EU een volledig verbod komen op de handel in ivoor, vindt het internationale campagnenetwerk Avaaz. Maar niet iedereen vindt dat een goed idee.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden