Hippe campagne moet Europa's laatste wilde rivieren ongetemd laten

Beeld Andrew Burr, Patagonia

De Balkan is de laatste plek in Europa waar rivieren nog wild meanderen. Maar ook daar wil de mens ze met dammen temmen. 'Moet er niet iets zijn in Europa dat we níet vernietigen?'

"Hier is voor mij geen leven mogelijk als de rivier een woestijn wordt." Het zijn de eerste woorden in de film 'Blue Heart' van de Amerikaanse regisseur Britton Caillouette (32) en ze komen uit de mond van een inwoner van Kuta in Albanië. In het shot daarna: een ongerept stromende, wild meanderende rivier, dwars door bergachtig Albanië. Op de achtergrond vioolmuziek en het geluid van kabbelend water.

Rivieren die stromen zonder enig ingrijpen van de mens, in Europa heeft alleen de Balkan die nog. Maar ook dit authentieke gebied wordt bedreigd door zo'n drieduizend dammen, schat Save the Blue Heart Europe, een initiatief van lokale milieuorganisaties die zich sinds 2012 hardmaken voor behoud van rivieren op de Balkan. 

De geplande dammen variëren van kleinschalige projecten tot gigantische gevaartes die een rivier volledig kunnen droogleggen. Sommige projecten zijn nog in de planfase, andere worden nu gebouwd of zijn zelfs al operationeel. Pikant detail: een deel van de dammen zou in nationale parken terecht moeten komen.

(Tekst gaat verder na foto)

Dam bij Poçem in Albanië Beeld Andrew Burr, Patagonia

"Eigenlijk is het een abstract verhaal met corruptie, schimmige transacties en duistere zakendeals", zegt regisseur Caillouette. Om het tastbaar te maken, ging hij naar de Balkan toe. Hij legde het verhaal van Panajot Chorovski vast, een jager uit Macedonië die er eigenhandig voor heeft gezorgd dat een geplande dam in nationaal park Mavrovo er niet komt. Hij ontdekte daar bij toeval twee jonge lynxen, een beschermde diersoort. Toen dit bekend werd, trok de Wereldbank de financiering voor de dam terug: het leefgebied van de lynx zou anders flink worden aangetast.

'Alleen in de dood'

En dan het verhaal van de dam bij het Albanese Poçem, de plannen die aanleiding waren voor de eerste milieurechtszaak ooit in Albanië. De bewoners wonnen, de dam komt er voorlopig niet. Al is de overheid in beroep gegaan, de inwoners zijn strijdvaardig. "Alleen in de dood verlaten wij de rivier", zeggen ze met gevoel voor drama. En in Fojnica, Bosnië-Herzegovina, blokkeren zo'n dertig vrouwen bij toerbeurt dag en nacht een weg, om de komst van graafmachines te voorkomen.

(Tekst gaat verder na foto)

De vrouwen in Fojnica, Bosnië-Herzegovina. Beeld Andrew Burr, Patagonia

De film is gefinancierd door een bedrijf dat outdoorkleding maakt, Patagonia. De Amerikaanse fabrikant doneert standaard 1 procent van de winst aan goede doelen, die er hun eigen werk mee financieren. Het geld voor 'Blue Heart' komt niet uit die ene procent, maar gewoon uit de portemonnee van Patagonia. 

Wat je dan krijgt, is een strak vormgegeven campagne en een première in het hippe - planten aan het plafond, gerecycled hout op de muren - Amsterdamse hoofdkantoor van Patagonia Europa. Het publiek bestaat uit jonge mensen met allerlei nationaliteiten, ze eten hun hummus en couscoussalade van een bamboebordje met bestek van recyclebaar plastic.

Trots op hun rivieren

Dat lijkt wat te wringen: kan een bedrijf dat voortdurend nieuwe collecties uitbrengt en op die manier het milieu belast zich wel presenteren als milieuridder? Toch lijkt Patagonia het goed te doen. Het was het eerste kledingmerk dat overschakelde op gerecycled polyester en 100 procent biologisch katoen. Met de Worn Wear Tour, een bus met kleermakers die de wereld rondrijdt om kleding te repareren, wil het merk mensen overhalen niet te snel nieuwe kleding te kopen als er iets kapot is.

De rivieren op de Balkan zijn niet het enige waar Patagonia veel geld en aandacht in stopt. Toen president Trump een nationaal park in de staat Utah verkleinde, klaagde Patagonia-oprichter Yvon Chouinard de regering aan. 

'Blue Heart' is de eerste grote campagne in Europa. Met een petitie hoopt Patagonia de EU te bewegen tot actie. De film zal de komende maanden in verschillende steden te zien zijn, de eerstvolgende mogelijkheid in Nederland is 24 mei in Amsterdam. De Save the Blue Heart Europe-campagne is blij met de film. Coördinator Ulrich Eichelmann, telefonisch vanuit Wenen: "We hopen dat de film mensen trots maakt op hun rivier, dat ze weten wat ze in huis hebben, dat die rivier uniek is."

(Tekst gaat verder na foto)

Wilde rivier in de Balkan. Beeld Andrew Burr, Patagonia

Er zijn allerlei redenen om geen dammen te willen, zeggen Eichelmann en Caillouette. Dorpen en akkers lopen onder, of komen juist helemaal droog te staan als aan een rivier wordt gesleuteld. De ecologische gevolgen kunnen groot zijn. 

Uit een onderzoek van de universiteit van Graz is onlangs gebleken dat de bouw van de drieduizend dammen een op de tien Europese vissoorten zou bedreigen. Elf soorten zouden helemaal verdwijnen, zeven soorten zouden met uitsterven bedreigd worden. Er is wel wetgeving om de natuur te beschermen, maar die wetten zijn niet overal even streng en zijn ze er wel, dan worden ze niet overal even goed gehandhaafd.

Groene energie?

De dammen zouden nodig zijn om te voldoen aan de EU-standaarden voor groene energie, als voorbereiding op eventueel EU-lidmaatschap van de landen. Daar zijn ook subsidies voor beschikbaar. Maar die energie is niet groen, aldus Caillouette. "Niet als je de negatieve gevolgen voor de natuur wegstreept tegen de positieve effecten." Eichelmann: "Veel mensen denken dat energie groen is zolang er geen CO2-uitstoot is. Maar dat is onzin. Dammen vernietigen de natuur, er moeten bomen worden gekapt en stroomafwaarts krijgen bomen geen water meer."

Hij hoopt dat de EU stuwdammen niet langer zal aanmerken als groene stroomvoorziening, zodat het unieke rivierenlandschap bewaard blijft. Of zoals hij in de film zegt, ook met gevoel voor drama: "Moet er niet iets zijn in Europa wat we níet vernietigen?"

Lees ook: Het gewilde water
De landen aan de Nijl moeten het water in de rivier verdelen. Egypte vreest dat de bouw van een enorme dam in Ethiopië zijn water afneemt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden