Monitor Brede Welvaart

Het welzijn van Nederland in 2019, als ‘nulmeting’ voor de komende jaren

Bij gebrek aan goed ijs afgelopen winter, werd de Marker IJsbruiloft vorig jaar gehouden in september op het terrein van de ijsbaan.Beeld Hollandse Hoogte / Berlinda van Dam

Om niet alleen op harde economische groei in euro’s te varen, is op verzoek van de Tweede Kamer voor de derde keer in kaart gebracht hoe Nederland ervoor staat op het gebied van welzijn, gezondheid en milieu. De cijfers zijn van 2019, maar waardeloos zijn ze zeker niet. En China parkeert het groeicijfer even, in ruil voor brede doelen.

Het gaat over 2019 en de jaren daarvoor, toen de Nederlandse samenleving nog ‘gewoon’ functioneerde en de economie lekker kachelde. De Monitor Brede Welvaart zou, zo bekeken, meteen de la in kunnen. Wat moeten we er nog mee, nu alles anders is sinds het coronavirus huishoudt?

Juist van alles, redeneert het Centraal Bureau voor de Statistiek, dat de monitor vorige week uitbracht. Het begrip brede welvaart is relevanter dan ooit: kwaliteit van leven telt nu meer mee bij het maken van beleid.

De thermometer van het welzijn van Nederland verschijnt nu voor de derde keer. Dat gebeurt op verzoek van de Tweede Kamer die meer in handen wil hebben dan alleen de harde cijfers over economische groei en werkgelegenheid. De monitor vertelt bovendien iets over de welvaart van toekomstige generaties Nederlanders en over het afwentelen van lasten op het buitenland.

Met natuur en milieu scoort Nederland onder de maat

Terwijl de economie in 2019 van Klaas Knot van De Nederlandsche Bank een 9 kreeg, is het niet voor alle aspecten van brede welvaart hosanna. Zelfs materieel valt wat op het succes af te dingen: het bruto binnenlands product is sinds 1995 met 60 procent toegenomen, maar het beschikbaar inkomen van huishoudens steeg met 40 procent.

Wat betreft natuur en milieu scoort Nederland onder de maat, vergeleken met andere Europese landen. Dat geeft te denken, omdat de behoefte aan groene ruimte dichtbij door de coronacrisis ineens zo veel belangrijker is geworden. Het stikstofoverschot is een van de hoogste, het aandeel hernieuwbare energie een van de laagste. Alle maatstaven voor biodiversiteit staan in het rood, op eentje na. Nederland heeft bovendien voor zijn materiële welvaart relatief veel grondstoffen, zoals metalen, nodig uit zwakke landen die daar niet per se beter van worden.

Er gaat ook veel goed. Nederlanders zijn in het algemeen tevreden met hun leven, de huisvesting is in orde, ze hebben regelmatig contact met familie, vrienden en buren. Vergeleken met andere landen is het vertrouwen in andere mensen en instituties hier hoog. Al die aspecten van brede welvaart zijn van belang voor de omgang met de pandemie. De ‘intelligente lockdown’, die een groot beroep doet op de verantwoordelijkheid van het individu, heeft mede dankzij deze factoren tot nog toe gewerkt.

Overgewicht stijgt gestaag

De rij indicatoren die het CBS hanteert, laat ook de zwakke plekken zien die juist in de coronacrisis zwaarder tellen. Zo staat Nederland wat betreft gezondheid in de middenmoot vergeleken met andere landen. En er is één duidelijke negatieve trend: het aandeel mensen met overgewicht stijgt gestaag. Van de bevolking van twintig jaar en ouder is 51 procent te zwaar, tien jaar geleden lag dat rond de 47 procent. Overgewicht is een zeer riskante factor bij mensen die aan Covid-19 lijden. Dat is een van de redenen waarom afgelopen week uit de zorgsector een dringende oproep klonk om meer aandacht van beleidsmakers voor een gezonde levensstijl.

De keerzijden van de goed draaiende economie van de afgelopen jaren zijn ook zichtbaar in de monitor. De deelname aan arbeid, belangrijk voor brede welvaart, neemt telkens toe, maar dat levert ook nadelen op. Mensen ervaren meer druk op hun vrije tijd, hebben – althans tot de virusuitbraak – meer last van files en voelen zich psychisch zwaarder belast. Nederlanders doen nog steeds relatief veel vrijwilligerswerk, maar toch staat dit getal in het rood. Vermoedelijk onder druk van volle agenda’s is het aandeel burgers dat zulke klussen op zich neemt, gedaald van ruim 50 procent in 2012 naar 46,7 procent afgelopen jaar.

Duurzame VN-doelen

Behalve de lijst met indicatoren en dashboards die het CBS – in samenwerking met andere landen – heeft ontwikkeld om de brede welvaart in kaart te brengen, is er nog een meetmethode. Dat zijn de zeventien zogeheten sdg’s, de sustainable development goals die de VN hebben vastgesteld. Deze duurzaamheidsdoelen zijn in 2015 door 193 landen ondertekend en vallen weer uiteen in tientallen subdoelen, waarover het CBS deels ook rapporteert. 

Het wekt geen verbazing dat Nederland op de sdg’s ‘geen honger’ en ‘geen armoe’ als rijk land relatief goed scoort. Ook met de gendergelijkheid gaat het relatief goed. Tegelijk staan hernieuwbare energie, klimaatactie en wat in sdg-termen heet ‘leven op het land’ ook hier in het rood. Anders dan de Monitor Brede Welvaart, gaat het bij de sdg’s om concrete prestaties die landen afspreken en waar ook steeds meer bedrijven hun werkwijze op afstemmen. Bij het doel ‘geen honger’ hoort voor Nederland bijvoorbeeld de inspanning om de voedselverspilling per inwoner in 2030 te halveren, vergeleken met 2015.

De monitor laat ook zien dat de brede welvaart niet gelijk verdeeld is. Grofweg scoren lager opgeleiden en migranten lager op veel aspecten ervan. De ongunstige uitkomsten – zoals ontevredener met het werk, minder gezond en minder vertrouwen – hebben bovendien de neiging zich op te stapelen. Het ligt voor de hand dat de coronacrisis bij deze groepen harder aankomt dan gemiddeld.

Als het gaat om de veerkracht van Nederland, geven de trends uit de Monitor Brede Welvaart aan waar de sterke en zwakke plekken zitten. Nu de economie in het slop zit, is dat belangrijke informatie voor beleidsmakers om zo goed mogelijk uit de crisis te komen. Deze editie kan bovendien, zo constateert het CBS, als een ‘nulmeting’ fungeren, gezien de coronacrisis. Volgend jaar en in de jaren daarna is te zien wat de pandemie voor de brede welvaart betekent.

China kijkt verder dan alleen groei

Doet China het bruto binnenlands product (bbp) als maat der dingen in de ban? Die conclusie is voorbarig, maar opmerkelijk is het wel dat het land nu het beleid niet afstemt op de groei van de economie. Het Chinese volksparlement heeft afgelopen week vastgesteld dat andere doelen belangrijker zijn, om de economische en sociale ravage die het coronavirus heeft aangericht te lijf te gaan.

Sceptisch bekeken wil China de aandacht afleiden van de diepte van de economische crisis. Het land had eerder als doel gesteld dat het bbp tussen 2010 en 2020 zou verdubbelen. Dat lijkt niet haalbaar: het eerste kwartaal van dit jaar kromp de economie met 6,8 procent, volgens de Chinese statistieken, de eerste krimp in decennia.

Aan de andere kant heeft het regime wel andere doelen gesteld, die in ieder geval mensvriendelijker ogen dan pure bbp-groei. Er moeten 9 miljoen – stedelijke – banen bijkomen en de werkloosheid – volgens waarnemers gestegen naar 10 procent – moet zakken naar 5,5 procent. Een einde maken aan armoede is een van de belangrijkste opgaven nu, stelt de Chinese premier Li Keqiang. De individuele inkomens moeten meestijgen met de economie, zegt Li, zodat de welvaart iedereen ten goede komt. Een bredere kijk, al valt ook hier op af te dingen dat meer gelijkheid en bestrijding van armoede de sociale stabiliteit ten goede komt, wat de legitimiteit van de partijleiding bevordert.

Voor het klimaat kan het tijdelijke afscheid van de focus op bbp-groei goed zijn. Hoewel de Chinese machthebbers niet expliciet groene herstelplannen hebben opgetuigd, is de kans wellicht kleiner nu dat de economie wordt aangezwengeld met snelle, fossiele, arbeidsextensieve investeringen zoals kolencentrales. 

Lees ook:

Koersen we op geld of geluk?

Klimaatverandering, ongelijkheid en ongelukkige burgers vragen om een andere economie, denken de premiers van IJsland, Nieuw-Zeeland en Schotland. Zij zetten de klassieke economische groei niet meer centraal.

Hoe Nederland zijn welzijn opofferde aan welvaart

Na 1960 stijgt de welvaart in Nederland, gemeten in harde guldens, maar delft welzijn het onderspit. Geen reden om bij de pakken neer te zitten: niets is voor eeuwig. “Er moet het nodige gebeuren, maar als historicus ben ik optimistisch.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden