Bezoekers vinden niks leuker dan een pasgeboren olifant of giraffe.

Coronacrisis

Het voortbestaan van dierentuinen is in gevaar, tijd om te kiezen voor het belang van de dieren?

Bezoekers vinden niks leuker dan een pasgeboren olifant of giraffe.Beeld Werry Crone

De coronacrisis bedreigt het voortbestaan van dierentuinen. Is dat een uitgelezen kans om nu eens echt te kiezen voor het belang van dieren? Of gaat het bij dierentuinen toch vooral om bezoekers?

De coronacrisis raakt de dierentuinen vol in de flank. Welk park gaat het overleven nu de kassa al maanden niet meer rinkelt, de horecaomzet nul is en ook niks meer wordt verkocht aan snuisterijen en souvenirs? De overheid zegde de sector weliswaar recent nog 39 miljoen euro steun toe, maar biedt dat echt soelaas? De Rotterdamse Diergaarde Blijdorp is bijvoorbeeld alleen al voor onderhoud en verwarming van de gebouwen, voeding en verzorging van de dieren maandelijks 1,5 miljoen euro kwijt. Veel meer dus dan de twee ton die Patricia Paay, samen met andere BN’ers als John de Wolf en Nederlands bekendste YouTube-familie Latooy via sociale media binnenhaalden.

Nu de parken hun hand moeten ophouden en massaal interen op reserves, is het volgens Pim Martens, hoogleraar Duurzame Ontwikkeling aan de Universiteit van Maastricht, hét moment voor heroriëntatie. Want volgens hem zitten de dierentuinen eigenlijk al decennialang in een spagaat. “Ze willen een maatschappelijke en educatieve functie vervullen, maar er moet ook bezoek langskomen om geld in het laatje te krijgen.”

Een lastige combinatie van functies, die menig dierentuindirectie deed besluiten de parken op te leuken met allerlei attracties, maar ook, geregeld, met een schattig jong beest: bezoekers vinden immers niks leuker dan een pasgeboren olifant of giraffe. “Of dat altijd het beste is voor de dieren, is de vraag. Ik zie graag dat dierentuinen de dieren belangrijker vinden dan de mensen.”

Educatie, onderzoek en conservatie

Volgens hem moet het daarom in dierentuinen, meer dan tot nu toe gebeurt, gaan om educatie, onderzoek en conservatie − bescherming van bedreigde soorten, bijvoorbeeld tijgers, leeuwen, maar ook apen. “Dat zijn ook functies die de overheid belangrijk vindt.”

Hij ziet dierentuinen het liefst als tijdelijke lokale opvang van deze soorten, in afwachting van herplaatsing in een veilig en leefbaar natuurgebied, waar de dierentuin zich dan ook voor moet inzetten. “Naar mijn idee is dat de belangrijkste rol van dierentuinen: ervoor zorgen dat de dieren kunnen leven waar ze moeten leven.” Zoals de wereldberoemde apendeskundige Frans de Waal stelt, is een orang-oetan op dit moment beter af in een dierentuin dan op een Indonesisch eiland waar elke dag het leefgebied halveert.

Een kleine kooi

Martens is er wel van overtuigd dat dierentuinen hun beste bedoelingen hebben en zo goed mogelijk voor hun dieren zorgen. De ene dierentuin doet dat diervriendelijker dan de andere, ziet hij. “Nederlandse dierentuinen doen het op dat gebied ook veel beter dan parken in bijvoorbeeld Oost-Europa. Als je daar doorheen loopt, word je echt niet blij.”

GaiaZoo in Kerkrade is een goed voorbeeld, meent hij, waar dierenwelzijn hoog in het vaandel staat. “De dieren hebben grote verblijven met veel verrijking en schuilplekken. De consequentie is dan wel dat je de dieren minder ziet. Maar ik denk dat mensen dat liever hebben dan een dier dat in een hoekje van een kleine kooi wegkwijnt.” De Limburgse dierentuin zet daarnaast in op lokale dieren, zoals de korenwolf. Een fokprogramma moet het mogelijk maken om deze bedreigde diersoort terug te plaatsen in de Limburgse natuur. “Dat zou het doel van dierentuinen moeten zijn. Geen exotische dieren in kooien, die vervolgens vele generaties dierentuindier zijn en zich niet kunnen gedragen zoals in de natuur. Dat kun je niet goedpraten onder het mom van conservatie.”

Meerwaarde van exotische dieren

Wineke Schoo, directrice van de Nederlandse Vereniging van Dierentuinen, de koepel van de dertien grootste Nederlandse Dierentuinen, ziet juist wel de meerwaarde van die exotische dieren. Het zien, horen en ruiken van echte dieren heeft veel meer impact, gelooft zij. “Je laat dieren zien die niet meer in hun natuurlijke omgeving kúnnen leven. We hopen dat mensen, als ze dat zien, ook beter voor de aarde gaan zorgen. Zo geef je ze, naast een leuk dagje uit, ook iets mee over de wereld. Plezier en educatie, het kan heel goed samen.” Volgens Schoo doen dierentuinen er constant alles aan om de dieren een goed leven te geven en zoeken ze continu naar verbeterpunten.

“Achter dat leuke dagje weg schuilt veel meer, maar dat komt niet altijd over bij alle bezoekers. Dat moet beter. Mensen willen een leuk dagje uit, maar dan kun je ze best over belangrijke projecten vertellen.” Zo is Burgers’ Zoo al dertig jaar betrokken bij de bescherming van de mangrovebossen van het Midden-Amerikaanse Belize. De dierentuin investeert daar in rangerprogramma’s, ter bescherming van uitgezette dieren. “Bij veel conservatieprojecten wordt een dier gekozen dat mensen aanspreekt, zoals de panda. Daarvoor willen mensen wel geld geven. Voor een of andere spin doen mensen dat minder snel. Maar door het leefgebied van die panda te beschermen, bescherm je ook de habitat van vele andere dieren. Dat mogen we ook wel meer benadrukken.”

Hogere doel

Zelfs nu hun inkomsten onder druk staan, betalen diverse dierentuinen nog steeds aan dit soort natuurbeschermingsprojecten, benadrukt Schoo. Maar wel minder dan gewenst; regelmatig duiken weer berichten over stroperij op.

Het is sowieso zoeken hoe bezoekers het best iets te leren is over conservatie, vervolgt zij. Daar is onderzoek naar gaande. Schoo: “Het hogere doel is dat bezoekers gaan nadenken over hun eigen rol in de bedreigingen van habitat en diersoorten. Als je bijvoorbeeld goed uitlegt dat orang-oetans het zwaar hebben door oprukkende palmolieplantages waarvoor oerwoud wordt gekapt, dan kan een bezoeker ervoor kiezen geen producten met palmolie meer te kopen.”

Maar Martens betwijfelt of je voor dat educatieve doel anno 2021 dieren nog wel in een hok moet stoppen.“Heb je echt exotische dieren in kooien nodig om mensen iets te leren over de dieren en hun leefgebied, om ze aan te sporen naar hun eigen gedrag te kijken? Ik denk het niet.” Daartoe zijn tegenwoordig toch andere methoden, meent de hoogleraar. Hij ziet hiervoor bijvoorbeeld mogelijkheden in het gebruik van virtual-reality. “Laat bezoekers met een virtual-reality-bril op een koude ruimte binnengaan, waar ze dan een ijsbeer ‘echt’ op de Noordpool zien. Volgens mij geeft dat een betere indruk van de dieren en de problemen in hun leefgebied dan een gele ijsbeer in een hoekje van zijn verblijf.”

Leuk dagje uit

Dierentuinen zijn constant op zoek naar de beste manier om mensen iets bij te brengen over dieren en de natuur, stelt Schoo. “Je wilt natuurlijk niet dat bezoekers huilend je dierentuin uitgaan. Hoe je het ook wendt of keert, de dierentuin is voor veel mensen gewoon een leuk dagje uit. Een dierentuin is ook een bedrijf dat geld moet verdienen door bezoekers te trekken. Maar het is wel zoeken hoe je dat kunt combineren met educatie, onderzoek en conservatie.”

Dierentuinen hebben een voorbeeldfunctie, vindt zij, om mensen aan het denken te zetten. Bijvoorbeeld door alleen biologisch vlees in de restaurants te serveren, zonnepanelen op de daken te leggen of energiezuinige verlichting in de aquaria te installeren. “Tijdens een leuk dagje uit gaan bezoekers nadenken over een thema als klimaatverandering. Het gaat er niet alleen om om mensen iets te leren over specifieke dieren, maar ook over de wereld om hen heen. Dat is waar dierentuinen ook vandaag de dag nog een belangrijke rol in spelen.”

Lees ook:

Baby’s in de dierentuin: hoe zinvol zijn die fokprogramma’s nou echt?

Schattig zijn ze natuurlijk wel, die pasgeboren rode panda en babygorilla van Beekse Bergen. Maar helpt dat de natuur nou echt, zo’n fokprogramma? Beschermen in het wild is altijd beter.

Ouwehands ziet wel brood in de panda’s

“Het zijn ontzettend lastige dieren die klauwen met geld kosten”, relativeert Jelle Reumer, bioloog en columinst van deze krant, de twee panda’s die China aan Nederland geeft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden