Een deelnemer aan de klimaatconferentie in Madrid neemt even pauze.

Klimaattop Madrid

Het noodzakelijk kwaad van de klimaattop

Een deelnemer aan de klimaatconferentie in Madrid neemt even pauze. Beeld Reuters

Vier klimaatonderhandelaars van het eerste uur, betrokken bij de conferentie in Kyoto eind jaren negentig, zetten de top in Madrid in perspectief. ‘Het gevoel van urgentie is veel groter dan vroeger. Maar het probleem zelf ook.’

In zekere zin is het goed nieuws dat de klimaattop in Madrid is mislukt. Sible Schöne, onlangs gepensioneerd als directeur van Hier Klimaatbureau, voegt zich niet direct in het koor van ach en wee. Ter tafel lag het Kyoto Protocol, een ingewikkelde stel regels voor emissiehandel, en geen deal daarover is beter dan een slechte deal, oordeelt Schöne. Want goedkoop wegkomen met rechten om broeikasgassen uit te stoten, dat helpt het klimaat niet. “Het is goed dat de EU en andere koplopers niet zijn meegegaan met die flauwekul.”

Schöne, eind jaren negentig in Kyoto voor het Wereld Natuurfonds, kijkt met enige distantie naar de uitputtingsslag in Madrid. “Vier van de vijf klimaattoppen gaan over onbegrijpelijke onderwerpen die de gemiddelde buitenstaander niet kan volgen. Er wordt vooraf een beeld geschetst dat er iets gaat gebeuren en dat levert een kater op als het mislukt. Volgend jaar in Schotland is het belangrijker.”

In Kyoto is in 1997 het ‘onbegrijpelijke onderwerp’ in de steigers gezet dat nu in Madrid op de agenda stond: de handel in emissierechten, oftewel ‘artikel 6’. Toen was het een middel om zo goedkoop mogelijk de uitstoot terug te brengen en hulp van rijke landen aan minder ontwikkelde landen bij vergroening mogelijk te maken. Nu is het een systeem dat omwille van het klimaat aangescherpt moet worden omdat er te veel goedkope emissierechten op de plank liggen, die het probleem juist kunnen verergeren.

Sible Schöne. Beeld Jean-Pierre Jans

“Australië bijvoorbeeld en veel ontwikkelingslanden hebben in het verleden emissierechten opgebouwd, omdat ze lage ambities hadden. Ze willen proberen die alsnog te gelde te maken. Het is logisch dat landen die strenger klimaatbeleid willen, zoals de EU, daar niet aan mee willen doen. Dat er dan geen akkoord is bereikt, het is niet anders.”

Landen liggen dwars

Ook Bert Metz, eind jaren negentig ambtelijk hoofdonderhandelaar voor Nederland bij de klimaattoppen, vindt het niet zo’n ramp dat er geen nieuwe afspraken zijn gemaakt over de emissiehandel. “Dat regeltjes daarover uitgesteld worden, is niet zo erg”, zegt hij. “Maar het is wel een signaal dat het goed mis is. Landen liggen dwars – Brazilië en Australië worden genoemd, maar daarachter verschuilen zich ook anderen. Dat het nu al zo moeilijk gaat, belooft niet veel goeds voor volgend jaar, in Schotland.”

In Glasgow staat op de klimaattop een meer tot de verbeelding sprekend onderwerp op de agenda. De bedoeling is dat landen dan hun plannen voor reductie van uitstoot hebben aangescherpt. Met alles wat ze nu zeggen te gaan doen, warmt de atmosfeer namelijk 3 tot 4 graden op. Dat is ver boven het doel dat in 2005 in Parijs is afgesproken: de opwarming beperken tot flink onder de 2 graden.

Bert Metz. Beeld ANP

“Volgend jaar moet het gebeuren”, zegt Metz. “Als we nog kans willen maken om de doelen van Parijs te halen, dan moeten er heel grote stappen bovenop.” Het ingewikkelde is dat landen die onder het Kyoto Protocol nog ontzien werden, zoals China en India, nu zelf grote uitstoters zijn. “Maar zij willen eerst zwart op wit dat de rijke landen aan hun verplichtingen voldoen. Laat het eerst maar zien, zeggen zij, en zorg dat er genoeg geld is, dan komen wij in 2021 wel.”

De landen willen er zo goedkoop mogelijk van af komen

Het is steeds een kwestie van geld, ziet ook Leo Meyer, eind jaren negentig vanuit het ministerie van milieu betrokken bij de onderhandelingen. “Het klinkt plat, het komt erop neer dat landen er zo goedkoop mogelijk van af willen komen. Artikel 6, de emissiehandel, maakt dat mogelijk: de uitstoot verlagen tegen de laagste kosten. Maar nu er geen nieuwe afspraken liggen, zullen landen wachten met het verhogen van hun ambities. Dat heeft ongetwijfeld een vertragend effect op het hele proces.”

Het komt Meyer bekend voor. “Het doet denken aan de onderhandelingen voor het Kyoto Protocol. Het zijn vergelijkbare processen: realo’s versus de preciezen, hoe nauwkeurig bereken je alle emissies, hoe tel je bos mee bijvoorbeeld. Na de top wordt de uitwerking doorgeschoven naar een ‘werkprogramma’ waarin ambtenaren verder bakkeleien. Dat ging net zo onder Kyoto, dat was een eindeloos gezeur, maar het is de enige manier om eruit te komen. Het duurde nog tot 2005 voordat Kyoto geratificeerd kon worden.”

Leo Meyer. Beeld Leo Meyer

Wat wel anders is dan toen is de wereld om de klimaatbesprekingen heen. “De omgevingsdruk is veel groter geworden”, constateert Meyer. “Vroeger had je al die actiegroepen ook, maar dat werd toen als een vorm van folklore beschouwd: laat ze lekker hun gang gaan, wij doen het echte werk binnen. Door veel aandacht in de media – Greta Thunberg, naming en shaming – is dat nu echt anders.”

Wankel evenwicht

Dat verschil ziet ook Margreeth de Boer, eind jaren negentig minister van milieu en aanvoerder van de Europese delegatie. “Het gevoel van urgentie is veel groter, het probleem is meer geland dan in die jaren. Dat jongeren zich er zo mee bemoeien en hun ongerustheid tonen, is geweldig. Het werkt ook beschamend, maar het is heel goed dat ze het doen.”

Daar staat tegenover dat het probleem zelf, de opwarming, ook veel groter is geworden, ziet De Boer. “Afspraken die telkens vooruitgeschoven worden, daar kun je op den duur wel cynisch van worden. Het is een zeer wankel evenwicht, ook door regeringswisselingen zoals in de VS. Het is absoluut zo dat het te langzaam gaat. Maar somberheid is een gevaarlijk mechanisme.”

Margreeth de Boer Beeld ANP

Hoewel de nachtelijke onderhandelingen, die De Boer zelf ook meemaakte, nu weinig opleverden, zijn dit soort toppen toch een noodzakelijk kwaad, vindt ze. “Het beleid wordt er meer door verankerd. Het is twee stappen vooruit, één achteruit. Het moet op deze manier, we kunnen geen dictator aanstellen om het te regelen.”

Ook Meyer ziet de waarde van de VN-besprekingen. “Alles wat we nu doen is uiteindelijk afkomstig van klimaattoppen. Nederland heeft een klimaatakkoord dankzij Parijs. Parijs grijpt weer terug op Kyoto, daarvoor op de top in Rio de Janeiro in 1992. Dat is allemaal niet voldoende, maar absoluut nodig. Het is logisch dat VN werkt op basis van consensus: zo tot besluitvorming komen is voor een mondiaal probleem de enige manier.”

De voorspellingen zijn juist gebleken: elke tien jaar warmt de aarde 0,2 graad op

Sible Schöne rekent voor dat alle internationale onderhandelingen 0,2 tot 0,3 graad opwarming hebben gescheeld tot nog toe. De opwarming bedraagt nu 1,1 graad, die was zonder de toppen al op 1,4 graad uitgekomen. Een beperkt resultaat, stelt Schöne – die destijds in Kyoto optimistischer was. “Het grote verschil met toen is dat iedereen nu zelf kan zien wat er aan het gebeuren is. In 1997 ging het in hoge mate om wetenschappelijke inzichten: eerst zien dan geloven. Dat verhaal is voor een groot deel gekanteld. De voorspellingen zijn juist gebleken: elke tien jaar warmt de aarde 0,2 graad op. Je ziet de bosbranden in Australië, 40 graden in Nederland, de toegenomen kracht van orkanen en wat er op de Noord- en Zuidpool gebeurt. De ongerustheid is op die waarnemingen gebaseerd.”

Hoe klein de vooruitgang ook is, er zijn in die twintig jaar ook lichtpunten te ontwaren, ziet Schöne. “Het doorbreken van technieken gaat goed, voor zonne- en windenergie, de ontwikkeling van batterijen. Het bedrijfsleven is ook een noodzakelijke factor, want de overheid maakt geen elektrische auto’s. Overheden moeten wel normen stellen en zorgen dat CO2 een prijs heeft.”

De voortrekkersrol die de EU met de afgelopen week aangekondigde ‘Green Deal’ op zich wil nemen, kan dat proces versnellen. “De EU is de grootste markt ter wereld. Als die vooroploopt en normen stelt voor auto’s en koelkasten en noem maar op, dan volgt de wereld.”

Andere dingen krijgen prioriteit en politici komen daarmee weg

“Uiteindelijk gaat het er niet om wat er op een top gebeurt”, stelt Metz. “Het gaat erom wat er voor die tijd in al die hoofdsteden gebeurt. Die komen met hun standpunten naar een top en that’s it, dat kan hooguit een klein beetje nog veranderen. Ik zou maatschappelijke organisaties aanraden al hun energie in de beïnvloeding daarvan te steken.”

Die toppen mogen dan een noodzakelijk kwaad zijn, vervolgt Metz, “maar Parijs was er nooit gekomen als het niet zo had geleefd in de samenleving en het bedrijfsleven. Pas als dat het geval is, durven politici het ook aan. Helaas ontbreekt het veel politici aan moed. De signalen dat het fout gaat met het klimaat zijn heel duidelijk. De harde werkelijkheid is nog dat andere dingen prioriteit krijgen en dat politici daarmee wegkomen.”

De Boer laat zich door die onaangename realiteit niet uit het veld slaan. “Kijk wat je zelf kunt doen in je omgeving. Een overheid kan niks als ze niet gesteund wordt door de burgers. Er valt nog zoveel te doen, overweeg minder vlees te eten, anders te reizen, geniet van boeken, vriendschappen. En dat kan ook op een leuke manier, met plezier in het leven.”

Lees ook:

De kern van de klimaattop: beslissingen uitstellen

De wereld heeft in Madrid geen overeenstemming bereikt over de uitvoering van het Parijs-akkoord dat de opwarming van de aarde moet stoppen. Landen bleven het hardnekkig oneens. In 2020 praten ze verder, is hun slotconclusie zondag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden