Draaigatjes zoeken naar alles waar suiker of eiwitten in zitten, zoals hier een worm.

ReportageOverlast

Het mediterraan draaigatje terroriseert bewoners: ‘Ze nemen je hele huis over’

Draaigatjes zoeken naar alles waar suiker of eiwitten in zitten, zoals hier een worm.Beeld Jitte Groothuis

Naast de eikenprocessierups zijn er meer lastpakken die zich door het opwarmende klimaat in Nederland steeds meer thuisvoelen. Zo terroriseert het mediterraan draaigatje bewoners in hun huizen en tuinen. Op enkele plekken wordt de mier, die enorme kolonies bouwt, nu biologisch bestreden.

In het huis van de familie Van der Meulen in Alphen aan den Rijn kun je niets eetbaars laten liggen. “Of het nou een suikerklontje is of een dooie wesp, alles waar suiker of eiwit in zit pakken ze”, vertelt Rick van der Meulen. Sinds een paar jaar hebben de Van der Meulens en hun buurtgenoten uit de wijk Ridderveld-Noord last van het mediterraan draaigatje. “Ze gaan massaal op verkenning uit en als ze iets te eten hebben gevonden, vormen ze enorme colonnes van een meter breed en wel tien meter lang zoals je dat ook wel tropische mieren ziet doen in natuurdocumentaires. Het zag in ons huis op een gegeven moment letterlijk zwart van de mieren. Ze klimmen op je en bijten. Overal voel je speldenprikjes.”

Van der Meulen ging de mierenoverlast aanvankelijk met de stofzuiger en mierenlokdoosjes te lijf, maar dat bleek een druppel op de gloeiende plaat. “Uiteindelijk nemen ze je hele huis over. Ze zitten in de spouwmuur, onder de garage en in de kruipruimte en van daaruit gaan ze op jacht. Ik vind verkenners door het hele huis. Ze zitten in je bed en als je tandpasta een zoet smaakje heeft dan weten ze ook die te vinden. Een van mijn buurtgenoten heeft de poten van de kinderbedjes in kopjes met water gezet om te voorkomen dat ze in het bed van zijn kinderen kruipen, een methode die ze ook in tropische landen toepassen om mieren uit bed te houden.”

Snelle opmars

Uit wanhoop heeft Van der Meulen inmiddels elke kleur gif die er in Nederland te krijgen is, gebruikt. “Het helpt allemaal niet. Ik heb zelfs mijn toevlucht genomen tot heftige middelen uit het buitenland die hier niet te krijgen zijn. Maar zelfs dan nog weten ze die te omzeilen door elders in de spouwmuur gaten te vinden.”

Het gaat snel met de opmars van het mediterraan draaigatje in Nederland. De eerste kolonie van mediterrane draaigatjes in Nederland werd in 2013 geregistreerd. Ruim een jaar geleden, maart 2019, waren er acht populaties bekend. Inmiddels zijn dat er al achttien. “Een ongekende groei die we bij geen enkele andere invasieve mier in Nederland eerder hebben gezien”, zegt Jinze Noordijk, entomoloog bij het EIS, het kenniscentrum voor insecten. In zijn woonplaats Wageningen ontdekte Noordijk in 2013 de eerste kolonie. “Inmiddels is dat nest uitgegroeid tot een kolonie van zo’n 200 meter lang.”

Een koningin van de mierensoort het mediterrane draaigatje.Beeld Theodoor Heijerman

De kolonies verspreiden zich namelijk als een olievlek. Noordijk: “Nesten van mediterrane draaigatjes hebben meerdere koninginnen die in het nest blijven. Met z’n allen produceren zij werksters, die allemaal samenwerken in een zogenaamde superkolonie. Sommige Nederlandse miersoorten doen dat ook, maar die leven in bossen. Deze miersoort houdt erg van warmte en voelt zich daardoor juist thuis in steden, rond trottoirs en in betegelde tuinen. De clusternesten kunnen daar voor veel overlast zorgen. Straten en betegelde tuinen verzakken en hele spouwmuren en kruipruimtes van huizen kunnen vol zitten met de mieren”.

Ook in andere Noord-Europese landen wordt de van oorsprong Zuid-Europese miersoort vaker gesignaleerd. Noordijk: “Door klimaatverandering is het tegenwoordig mogelijk om het hele jaar door planten als de olijfboom en de oleander buiten te laten staan. Tuincentra zijn daar gretig op ingesprongen met de verkoop van mediterrane planten. In de aarde daarvan liften de draaigatjes mee. Wie een plant in het tuincentrum koopt, doet er dan ook goed aan om goed te kijken of er geen mieren opzitten. Dat geldt niet alleen voor een olijfboom of een citrusboompje, maar ook voor een gewoon viooltje, want eenmaal in het tuincentrum verspreiden de mieren zich overal. Ik ken een tuincentrum dat van onder tot boven vol zit”.

Enorme colonnes

Waarom de mier die zoveel overlast geeft toch zo’n gezellige naam heeft, weet Jitte Groothuis, bioloog van het Kennis- en Adviescentrum Dierplagen (KAD). “Het mediterraan draaigatje dankt zijn naam aan zijn gedrag. Als de mier zich bedreigt voelt dan steekt hij zijn achterlijf omhoog en slingert bijtende stofjes de lucht in. Ze zijn agressief en maken enorme colonnes. Daarnaast zijn ze te herkennen aan de kratervormige zandhopen die ze maken.” Toch is het met het blote oog lastig vast te stellen of je een mediterraan draaigatje in je tuin hebt. “Het is gewoon een klein zwart miertje dat lijkt op de wegmier die in Nederland veel voorkomt.”

Een door mediterrane draaigatjes ondergraven stoep met kratervormige zandhoopjes.Beeld Jinze Noordijk

“Hoe later de soort wordt opgemerkt, hoe lastiger te bestrijden”, zegt Anna Möller, adviseur dierplagen van het KAD. “Het is dan ook belangrijk om de mieren zo snel mogelijk te laten determineren door ons, het EIS of een andere specialist en daarna de gemeente in te schakelen.” Omdat het een voor Nederland nog relatief onbekende miersoort is en de bestrijding ervan met vallen en opstaan gaat, heeft het KAD samen met gemeenten en ongediertebestrijders een kennisnetwerk opgezet. Möller: “De klassieke methode, het toedienen van een cocktail van chemische bestrijdingsmiddelen, is alleen maar symptoombestrijding omdat de nesten zelf intact blijven. Vaak gaan de nesten zich dan juist naar de zijkanten uitbreiden en verspreidt het probleem zich. Bovendien kan dat gif ook schadelijk zijn voor nuttige insecten en huisdieren. We zoeken daarom naar alternatieven om het probleem bij de bron aan te pakken.”

Op enkele locaties – in Rotterdam, Wageningen en Alphen aan den Rijn – wordt het draaigatje nu bij wijze van proef biologisch bestreden. Groothuis: “In vloeistof worden nematoden in grote concentraties op de bodem gesproeid. Deze microscopisch kleine wormpjes die ook wel aaltjes worden genoemd, zijn een natuurlijke vijand van veel plaagdieren. Zij vallen de larven en de poppen van de mier aan en infecteren die met bacteriën. Omdat de aaltjes in en om het huis niet kunnen worden gesproeid, wordt daar door professionele bestrijders insecticiden gebruikt”.

Grote impact

Ook de wijk van Rick van der Meulen in Alphen aan den Rijn doet mee met zo’n proef. Van de Meulen: “In eerste instantie probeerde de gemeente de mieren hier vorig jaar met stoom te verjagen, maar dat hielp niet. De aaltjes hebben tot nu toe meer effect, na het sproeien ervan zagen we minder mieren dan normaal in dezelfde periode. Alleen was er aanvankelijk nog geen ontheffing verleend voor het bestrijdingsmiddel dat in onze huizen zou worden ingezet dus daar blijft de overlast. Binnenkort start een nieuwe ronde met stoom en de aaltjes en dan kan het bestrijdingsmiddel wel worden gebruikt. Ik hoop echt dat dit gaat werken, al wordt het probleem maar beheersbaar. Want je kunt je niet voorstellen hoe groot de impact van deze mier is op je leven.”

Lees ook:

Voorkom de plaag, vang ratten zonder gif

‘Verdelgers’ werden ze vroeger genoemd, de mensen die ratten kwamen bestrijden. Tegenwoordig praat de beroepsgroep liever over het voorkómen van dierplagen. ‘En als we al ongedierte bestrijden, dan het liefst zonder gif.’

Nederland is niet echt een mierenland

Het is een dik boekwerk, de nieuwe veldgids ‘Mieren van Europa’. Een naslagwerk van meer dan 700 gram. Ze staan er dan ook allemaal in. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden