Dood koraal bij Bonaire.

ReportageBonaire

Het kroonjuweel van Caribisch Nederland verbleekt

Dood koraal bij Bonaire.Beeld Godfried van Moorsel

Het koraalrif van Bonaire, misschien wel het meest biodiverse natuurgebied van het koninkrijk, holt achteruit. ‘Ik heb wel eens gedacht, over vijf jaar is het hele rif weg’, zegt marien bioloog Godfried van Moorsel, die de onderwaternatuur rond het eiland in 40 jaar zag verpieteren. Laatste deel uit een reeks over de soortenrijkdom van Bonaire.

Wat het meest opvalt: de grote tandbaarzen zijn vrijwel verdwenen. Zeker, het is voor duikers altijd nog prachtig op het rif van Bonaire. Met een beetje zoeken vind je nog steeds pareltjes, zegt Godfried van Moorsel, marien ecoloog. Maar het majestueuze koraal, het kroonjuweel van Caribisch Nederland, is hard aan het verbleken.

De grote roofvissen zijn al goeddeels verdwenen. “De tijgertandbaars zag je vroeger bij elke duik. Ik maakte in november op de kop af vijftig duiken en bij de eerste duik zag ik er toevallig nog één, maar dat was ook de laatste.”

Het beeld over de hele linie is somber

Van Moorsel (66) dook in 1978 voor het eerst bij Bonaire. Nog vele duikvakanties volgden. Destijds was het zicht onder water blauw en kristalhelder. “De koralen waren gaaf en groot. Je zag bijna geen smetje. Wat je nu nog ziet, zijn veelal half dode koralen.” Hij keerde onlangs terug van een expeditie op Bonaire. Met een groep wetenschappers onderzocht hij in november drie weken lang het rif. Er werden zowaar nieuwe soorten ontdekt, ongewervelde dieren, waaronder een garnaal en enkele zeeanemonen.

TijgertandbaarsBeeld Godfried van Moorsel

De internationale groep ecologen was onder de indruk van de diversiteit aan leven in de zee rond Bonaire. Maar desondanks is het beeld over de hele linie somber: als er niet snel wordt ingegrepen zal binnen afzienbare tijd een punt worden bereikt waarbij koraalherstel niet meer gaat lukken. Dat is ook de conclusie van een recent rapport over de koraalriffen van Wageningen University & Research.

De Tweede Kamer dwong minister Carola Schouten van landbouw begin vorig jaar al tot het maken van een reddingsplan voor het koraal van Caribisch Nederland. Dat plan zou afgelopen najaar naar de Tweede Kamer worden gestuurd. Het is klaar, maar het parlement wacht nog op de rapportage.

Overbegrazing, slechte waterkwaliteit en afvalstromen

Er zijn meerdere bedreigingen van het koraal. Een belangrijke is de stijging van de temperatuur van het zeewater door klimaatverandering. Daar kan ­Bonaire niet veel aan veranderen. Maar minstens zo ernstig zijn aantastingen door de slechte kwaliteit van het water langs de eilandkust, de afvalstromen die vanaf land in zee lekken en de erosie op het land door overbegrazing van naar schatting 30.000 loslopende geiten en ezels. Voedingsstoffen, bacteriën en sediment spoelen in zee, omdat struiken, bomen en planten op het eiland worden weggevreten. Bonaire zal bij ongewijzigd beleid veel van haar aantrekkelijkheid verliezen, aldus de WUR-publicatie: “De huidige ontwikkeling richting massatoerisme zal leiden tot een verdere ontwrichting van het leefmilieu.”

Daarbij zijn er forse bouwplannen op het eiland, onder meer op de voormalige plantage Bolivia, waar een Nederlandse investeerder zo’n 1500 woningen wil bouwen. Nieuwbouw leidt tot hogere milieudruk omdat op het eiland geen riolering is, op een klein stukje in de hoofdstad Kralendijk na.

Beeld Louman & Friso

“Als het koraal verdwijnt, hebben we een groot probleem op Bonaire”, zegt Tadzio Bervoets, directeur van Dutch Caribbean Nature Alliance, de groene koepel van Caribisch Nederland. Bervoets komt zelf van Sint-Maarten. Daar heeft hij gezien hoe ongecontroleerde en ongebreidelde toeristische groei leidt tot verlies aan soorten. “Als je ­Bonaire verder toeristisch wilt ontwikkelen dan heeft dat gevolgen voor het ecosysteem. Bonaire moet echt zorgen dat natuurbehoud op de eerste plaats komt. Je wilt niet naar een situatie ­zoals op Sint-Maarten, waar het koraal grotendeels dood is, waar grote problemen zijn met de waterkwaliteit.”

Er staan soorten onder druk, zegt Bervoets. Het aantal papegaaivissen loopt terug en jonge flamingo’s hebben het moeilijk. Bonaire wil zich in de toeristische sector presenteren als een ‘Blue Destination’, een vakantiebestemming waarbij de natuur en cultuur centraal staan. Bervoets: “Als je het imago van natuureiland wilt behouden, moet je zorgen voor beperkte groei, om niet in de val te trappen waarin Sint-Maarten belandde. Als je eenmaal een deel van je biodiversiteit kwijt bent, is er geen weg terug. We hebben dat gezien op Aruba en ­Curaçao.”

Veel achterstallig onderhoud en weinig geld

Overheidsambtenaar Frank van Slobbe deelt de zorgen van Bervoets. Hij is al vijftien jaar beleidsadviseur milieu bij het Openbaar Lichaam Bonaire, de ­gemeente. “Ons ondiepe koraal is grotendeels verdwenen en het diepe koraal staat onder druk door afvalwater en klimaatverandering. Er is gelukkig een goede stap gezet met rioolzuivering, maar de laatste tien, twaalf jaar groeit Bonaire zo snel, dat we eigenlijk achter de feiten aanlopen. We kunnen geen miljoenen uittrekken voor natuurbehoud terwijl de wegen er zo slecht bij liggen. We hebben veel achterstallig onderhoud en weinig geld. Maar wij hebben wel aangetoond dat met relatief weinig geld succesvolle ­natuurherstelprojecten kunnen worden uitgevoerd.”

Het eilandbestuur stuurt aan op een gestage bevolkings- en toerismegroei. Maar, zegt Van Slobbe, eigenlijk gaat het altijd te snel voor de kleine gemeente. “Vijftienjaar geleden woonden op Bonaire 12.000 mensen, we zijn bijna verdubbeld, dat is veel voor een klein ­eiland. Als het er nog veel meer worden, wordt de druk dermate, dat we moeten oppassen dat we ons groene imago niet gaan verliezen. Dat merk je ook wel, sommige toeristen vinden Bonaire nu een lege huls van wat het ooit was. Groei met behoud van natuur en cultuur, is de visie. Kan dat wel? Ik zou denken dat het kan, als het heel langzaam en onder strikte voorwaarden ­gebeurt. Maar helaas gaat dat bijna nooit zo.”

Lichtpuntjes en een geitenprobleem

Er zijn ook lichtpuntjes. Uit een ­recent onderzoek bleek dat zeldzame vogels juist de bebouwde gebieden ­opzoeken, waar geiten worden geweerd uit omheinde tuinen en groene aanplant kan gedijen. “Kolibri’s doen het daar goed. Uilen zien we steeds meer, leguanen zijn er volop.”

Rifkoraal met een Acanthemblemaria spinosa, een vissensoort uit de familie van de snoekslijmvissen.Beeld Godfried van Moorsel

In oktober wordt in de Chinese stad Kunming de VN-top over biodiversiteit gehouden. Arjan de Wolf, tot voor kort directeur van milieuorganisatie Stinapa op Bonaire, heeft een gouden tip voor minister Schouten, die tijdens de wereldtop het Nederlandse biodiversiteitsbeleid presenteert. De Wolf: “Als Nederland wil opvallen tijdens die top moet het koninkrijk op Bonaire serieus investeren in ­herstel en behoud van biodiversiteit. Als Schouten in China kan vertellen dat Nederland het koraal herstelt, Bonaire gaat herbebossen en meteen ook het geitenprobleem oplost, dan heb je een prachtige binnenkomer daar.”

Eilandbestuurder James Kroon: Geiten kun je eten, ezels niet

James Kroon is in het bestuurscollege van Bonaire gedeputeerde voor ruimte en ontwikkeling. Daar valt milieu onder en dus ook het hoofdpijndossier van de grazende geiten. Op Bonaire lopen naar schatting 30.000 geiten en 500 ezels los rond. De geiten grazen alles kaal, zelfs het nationale park Washington Slagbaai, waar er nog minstens 4000 rondlopen.

Is het niet tijd voor serieus ingrijpen?

“Er is een plan om de geiten te verwijderen van Washington Slagbaai. Dat is nog niet gelukt. Maar naast de geiten, hebben we ook de problematiek van de ezels, er lopen meer dan 500 ezels los rond op Bonaire. De ezel eet alles en wij moeten ook daar een oplossing voor vinden.”

Waarom begint u meteen over de ezels? Vijfhonderd ezels of 30.000 geiten, dat is nogal een verschil.

“Ja, er zijn inderdaad wat loslopende geiten, maar je ziet veel meer ezels op straat loslopen dan geiten.”

Is het geitenprobleem eigenlijk wel bespreekbaar op Bonaire?

“Het ligt cultureel moeilijk. Iedereen op Bonaire heeft geiten. Dat is iets waar je hier voorzichtig mee moet omgaan. Het is cultureel bepaald.”

Daar brandt een politicus zijn handen liever niet aan? Zijn de geiten niet een veel groter probleem dan de ezels?

Lachend: “Nou, de geiten kunnen we eten. De ezels niet.”

De economische sector van Bonaire presenteert zich als een duurzame bestemming, een ‘Blue Destination’. Het eilandbestuur heeft dat idee omarmd. Op de website van Blue Destination staat dat Bonaire wereldleider is op het gebied van natuurbescherming. Is dat niet wat overdreven?

“Nee. We hebben al meer dan 40 jaar een beschermde natuur op Bonaire. Daar mogen we trots op zijn.”

Maar natuur waarin tienduizenden geiten ongehinderd grazen, is dat beschermde natuur?

“Waarom niet? Van dit eiland is meer dan negentig procent niet bebouwd. Die geiten horen bij Bonaire. Wij nemen actie om dit in de toekomst te verbeteren. We willen Bonaire echt duurzaam maken. Stap voor stap.”

Lees ook: 

Op een plantage op Bonaire maken de kadushi’s plaats voor dure villa’s

Natuurbeschermers op Bonaire zijn bezorgd over een plan voor 1500 woningen op een voormalige plantage. Het gebied is begroeid met kwetsbaar tropisch bos. De projectontwikkelaar begrijpt de ophef niet.

Dertigduizend geiten vreten Bonaire kaal

Op tien lapjes grond verspreid over Bonaire brengen vrijwilligers bedreigde inheemse bomen terug in de natuur. Er staan hekken omheen om vraatzuchtige geiten te weren. Natuurherstel, op een eiland waar meer geiten dan mensen lopen.Dweilen met de kraan open.

De Mangrove Maniacs strijden met hun kapmessen voor de biodiversiteit

Op Bonaire regeren geiten en ezels. De natuur telt niet mee, zeggen milieubeschermers. Vrijwilligers proberen het mangrovebos te redden.

Onderwaterleven bij Bonaire onderzocht: nieuwe garnaal én zeeanemonen

Een groep onderzoekers heeft in de wateren rond Bonaire ‘minstens’ zeven nieuwe soorten ongewervelde dieren ontdekt. Toch staat de soortenrijkdom onder grote druk.

Onderzoek naar grote sterfte van flamingo-kuikens op Bonaire

Bonaire wil dat Wageningse wetenschappers onderzoek doen naar sterfte onder jonge Caribische flamingo’s. Het eilandbestuur heeft minister Carola Schouten (Landbouw) om hulp gevraagd. Voor het tweede opeenvolgende jaar blijkt dat honderden flamingo-kuikens het broedgebied voortijdig verlaten. Ze gaan vaak dood of worden ernstig verzwakt aangetroffen langs de weg of op het strand.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden