Tijdens de VN-conferentie over klimaatverandering in Parijs in 2015 verfden milieu-activisten het plein rond de Arc de Triomphe geel.

Klimaatakkoord

Het Klimaatakkoord van Parijs is vijf jaar oud. Reden voor taart?

Tijdens de VN-conferentie over klimaatverandering in Parijs in 2015 verfden milieu-activisten het plein rond de Arc de Triomphe geel.Beeld AP

Zaterdag vijf jaar geleden sloten de leiders van alle landen ter wereld het Klimaatakkoord van Parijs, op 12 december 2015. Een historisch moment, maar wat zijn de afspraken waard nu de mondiale opwarming voort dendert?

1. Wat hebben landen in 2015 precies beloofd?

Voor het eerst slaagden wereldleiders er in Parijs in om een heldere grens te trekken, omdat ze niet in een ontwrichtende klimaatcrisis willen belanden. De opwarming van de aarde mag niet oplopen tot 2 graden Celsius, was de consensus. Liever nog moest de temperatuurstijging, als gevolg van de uitstoot van broeikasgas, op 1,5 graad blijven steken. 

Zo’n helder doel, op wereldtoneel nog wel, was een regelrechte doorbraak. Na de verouderde milieuafspraken van Kyoto, uit 1997, werd het resultaat van de VN-Klimaattop in Parijs in 2015 (de COP21) direct historisch genoemd. Er heerste een jubelstemming. Het Parijsdoel werd met werkafspraken omkleed. Rijke landen beloofden ontwikkelingslanden een fonds van honderd miljard dollar, omdat die nauwelijks klimaatschade veroorzaken, maar wel al disproportioneel veel last hebben van de gevolgen. 

Om de vijf jaar zou verder een toetsing plaatsvinden, om de uitvoering te monitoren. Verder beloofden landen ‘Parijs’ in nationale wetgeving te verankeren. Ze stelden eigen, concrete klimaatplannen in het vooruitzicht.

2. En: hoever zijn ze?

Collectief de CO2-uitstoot verlagen wil nog niet lukken. “Parijs is nog lang niet in zicht”, zegt GroenLinks-politicus Bas Eickhout, de klimaatonderhandelaar namens het Europese Parlement. Deze week nog bleek dat de wereld afstevent op 3 graden opwarming, in plaats van de beoogde range van 1,5 tot maximaal 2 graden. En dat ondanks de coronacrisis, die vliegverkeer, auto’s, productie en consumptie verlaagt. 

Toch stond het er eerder nóg slechter voor, blijkt uit berekeningen van de denktank Climate Action Tracker. De wereld stevende een paar jaar geleden nog af op 3,6 graden opwarming. Dat dit rampscenario nu een tikkeltje minder zwartgallig is, heeft volgens Eickhout alles met ‘Parijs’ te maken. “De optelsom is onvoldoende, maar sinds het Akkoord staat het klimaatdebat er heel anders voor.” 

Landen schrijven regels, wetten en doelen voor het klimaat. Die moeten zich nog uitbetalen, door ze in praktijk te brengen, maar ze luiden een nieuwe fase in.

3. Hoe gaat het ondertussen met het klimaat?

Terwijl harde resultaten bij het Parijs-akkoord nog op zich laten wachten, gaat de opwarming van de aarde voort. Volgens de laatste weerdata is 2020 het warmste jaar ooit gemeten. Dat is het zoveelste hitterecord, in de laatste vijf jaar gingen diverse maanden en jaren met zo’n bedenkelijk record de boeken in. De gevolgen voor natuur, ecologie en landschap tekenen zich ook versneld af. 

Afgelopen jaar verloor de ijskap van Groenland de meeste massa sinds 1972, toen wetenschappers het verlies van ijsmassa begonnen bij te houden. In 2019 smolt 532 miljard ton van de Groenlandse ijskap, bleek uit metingen. Hoewel ze voorzichtig zijn met causale verbanden, zien wetenschappers ook andere natuurschade die samenhangt met klimaatontwrichting. Extremer weer, zoals hitte, droogte, orkanen en overstromingen en ook verlies van soorten, dieren en planten, kan hiermee samenhangen. Zo werden populaties dieren, zoals de koala, zwaar getroffen door de verwoestende bosbranden die Australië de afgelopen jaren teisterden.

Bosbranden eerder dit jaar in Bumbalong, Australië.Beeld Getty Images

4. Kunnen we niet beter snel de dijken verhogen?

Dat de wereld risico’s loopt, door zeespiegelstijging en extremer weer, erkenden de wereldleiders vijf jaar geleden in Parijs. Ze zetten daarom ook afspraken over klimaatadaptatie in hun akkoord. Dat wil zeggen dat steden, eilanden en kustregio’s maatregelen moeten treffen om zichzelf te beschermen. Door asfalt in te ruilen voor planten, om hevige regenval aan te kunnen. Of door het beschermen van de kustlijn, met dijken. 

Het Nederlandse kabinet zet hier deels op in. Adaptatie is vooral in Afrikaanse, Zuid-Amerikaanse en Aziatische landen snel nodig. Die zijn het meest kwetsbaar voor klimaatschade. Expert Wanjira Mathai van het gerenommeerde World Resource Institute zegt in een toespraak, ter ere van ‘vijf jaar Parijs’ dat Afrikaanse landen zich sneller moeten aanpassen. Dat is nu nodig, om toekomstige orkanen en kusterosie voor te zijn, aldus Mathai. Dat kan volgens haar het beste met natuurlijke ingrepen in het landschap, zoals de aanleg van riffs en mangrovebos.

5. Als wereldleiders slagkracht missen, kunnen we toch zelf beginnen?

Niet alles hangt af van politiek optreden tegen de klimaatcrisis. Bedrijven verleggen soms zelf ook koers naar een milieuvriendelijke strategie. Daar zien ze een toekomstbestendig verdienmodel in. Klimaatonderhandelaar van het EU-Parlement Bas Eickhout wijst op een verrassend plan van oliereus ExxonMobil dit jaar, dat zijn CO2-voetafdruk fors zegt te willen verlagen. 

Of dat lukt is maar de vraag, maar dat zo’n fossiele energiereus groene ambities uitdraagt wil wat zeggen, denkt Eickhout. Grote bedrijven als Ikea en Unilever kondigden afgelopen jaren ambitieuzer klimaatbeleid aan, die voorlopers kunnen de rest van het bedrijfsleven meetrekken. 

Ook de financiële instellingen zoeken een duurzamere koers, al was het maar om hun eigen hachje te redden. Want geld blijven pompen in de vuile ‘oude economie’ kan van rendementen een kwetsbare zeepbel maken. Wanneer bedrijven en overheden onvoldoende in beweging komen, kunnen burgers druk uitoefenen. Met protest, ander of minder consumptiegedrag. Maar ook door naar de rechter te stappen om een veilig en schoon klimaat te eisen. In Nederland won Urgenda de Klimaatzaak, en deze maand klaagt Milieudefensie met 17.000 burgers Shell aan.

6. Klimaattoppen na Parijs, leverden die iets op?

Voor de buitenwacht is het vaak moeilijk te volgen, maar sinds de Cop21 van Parijs zijn er tijdens nieuwe Conferences of the parties (Cop’s) meer spelregels afgesproken. In Marrakesh, Bonn, Katowice, en Madrid zetten onderhandelaars die op papier, zodat de belofte uit de Franse hoofdstad in leven blijft. Op die ‘tussentoppen’, is het volgens insiders al mooi dat niemand kwaad wegloopt. Zelfs de Amerikaanse regering bleef met kleine delegaties meepraten, ondanks het feit dat president Trump de in zijn ogen onzinnige en oneerlijke klimaatafspraken van Parijs introk. 

Mager was het resultaat steeds wel te noemen. Landen bleken niet in staat om naast de bekrachtiging van het Parijs-Akkoord met iets nieuws te komen. Dat is wel nodig, want onderdeel van ‘Parijs’ is een ambitieverhoging. Dat is noodzakelijk, want het moment dat de 2-graden-doelstelling niet langer meer realistisch overeind te houden valt, laat staan het 1,5-doel, komt dichterbij.

GroenLinks-politicus Bas Eickhout, klimaatonderhandelaar namens het Europese Parlement.Beeld ANP

7. Is er een nieuw Parijs-akkoord nodig?

Hoewel CO2-daling uitblijft, lijkt niemand het Parijse Klimaatakkoord bij het grofvuil te willen zetten. “Het is van gigantische waarde”, zegt Eickhout. Alles is er op het wereldtoneel op gericht om de doelen in daden om te zetten – de onwelwillende houding van landen als Australië, Rusland, Saoedi-Arabië en Brazilië daargelaten. 

Wat helpt is dat leiders in Nieuw-Zeeland, China, Japan, en Zuid-Korea sinds dit jaar naar ‘CO2-neutraliteit’ streven. Daarmee spreken ze uit: alles is erop gericht om de lijn van CO2-uitstoot gestaag tot een nulpunt te brengen. Europa hanteert ook zo’n doel, met 55 procent C02-reductie in 2030 als beoogde tussenstap. Dat is mooi, maar voor Parijs nog steeds niet genoeg, volgens Eickhout. “Met 65 procent CO2-reductie in 2030 blijft Europa op de juiste lijn.” Zolang het Parijs-akkoord als basis geldt, houdt hij hoop dat zowel plannen als uitvoering bijgesteld kunnen worden. “Landen moeten in ambitieuze nationale plannen nu waarmaken.”

8. Is er meer klimaathoop, nu Trump vertrekt?

Vorige maand zou er, voor corona alles in de war schopte, een belangrijke nieuwe VN-klimaattop in Glasgow zijn: de Cop26, onder Brits voorzitterschap. Die conferentie zou net voor de Amerikaanse verkiezingen, waarmee Biden president Trump nu het Witte Huis uitbonjourt, beginnen. Dat er vanwege corona zaterdag slechts een Brits (online) event is om de moed van Parijs erin te houden, en dat de échte VN-klimaattop in Glasgow moet wachten tot 2021 is volgens klimaatexperts zo gek nog niet. Biden belooft een snelle terugkeer in het Parijs-akkoord en wil een groene agenda lanceren. Dat lijkt een mooie basis om in 2021 mee verder te gaan. 

Eickhout wijst erop dat ook Europa dan beter voorbereid is, omdat gesteggel rond de brexit dan voorbij moet zijn. Ook China kan in 2021 mogelijk meer bieden op klimaatterrein, omdat het land zijn economische vijfjarenplan dan klaar heeft. Zolang China daarop broedde, zou het (toch al voorzichtige) land zich afwachtend opstellen.

9 Dus de volgende Klimaattop biedt kansen?

Verwacht er geen wonderen van, maar in Glasgow kan de wereldgemeenschap in 2021 een belangrijke stap voorwaarts zetten voor het klimaat. Die verwachting heeft Christiana Figueres, de voormalig VN-secretaris die wordt gezien als architect van het Parijs-Akkoord. Zij vindt dat we zaterdag niet alleen moeten stilstaan bij exáct vijf jaar ‘Parijs’, maar dat er best taart gegeten mag worden. 

Een klein taartje dan, want Figueres ziet ook wel dat de CO2-uitstoot niet op lijn zit met het 1,5-gradendoel. “Maar het Parijs-Akkoord is altijd ontworpen als dynamisch geheel”, zegt zij tijdens een toelichting op het lustrum. “Het gaat nog niet zo snel als we willen, maar we zien dat de verandering in gang is gezet, overal en continu.” 

Figueres, die bekendstaat als rasoptimist, ziet onomkeerbare doorbraken op het terrein van schone energieproductie, schoon vervoer en politieke inzet. “Dat het zo snel zou gaan, dat hadden we vijf jaar geleden in Parijs niet kunnen denken.”

10. Wat betekent corona voor de Parijs-doelen?

De bestrijding van het virus domineert de agenda’s van wereldleiders. De aanpak van de klimaatcrisis lijkt daarmee wat naar de achtergrond te verdwijnen. Tegelijk biedt corona nieuwe perspectieven. Opeens is duidelijk dat het kan: minder reizen, lokaal consumeren. Bovendien kunnen overheden het uitdelen van coronasteun aan bedrijven, vele miljarden per land, ook aangrijpen om te vergroenen. 

Organisaties als het IMF, de VN en het World Resourses Institute dringen daar zeer op aan. Nederland stelt nog weinig groene eisen, maar op EU-niveau is dat wel de bedoeling. De inzet is dat 37 procent van het geld dat de steunfondsen uitkeren duurzaamheid bevordert. “En de rest mag niet tot éxtra uitstoot leiden”, is volgens Eickhout de inzet van onderhandeling. 

Wat dat betekent voor financiële steun aan vuile sectoren, zoals lucht- en scheepvaart, is wel onduidelijk. Toch is de rol van coronasteunfondsen niet te onderschatten, bleek deze week uit het Emission Gap-rapport van de VN. De gaten in klimaatbeleid kunnen in theorie gevuld worden door groene kapitaaleisen, zodat het wereldwijde 2-graden-doel bereikbaar blijft.

Lees ook:

Coronadip in uitstoot CO2 is verwaarloosbaar, wereld koerst af op 3 graden warmer

De klimaatboodschap van VN-organisatie Unep was deze week uiterst zorgelijk. Landen doen onvoldoende om gevaarlijke opwarming tegen te gaan, ook in de herstelplannen voor de economie na Covid.

Koningin van het klimaatakkoord

Doemdenken over klimaatverandering? Topdiplomaat Christiana Figueres weigert. Onder haar zonnige leiding kwam het klimaatakkoord van Parijs rond. Trouw sprak met haar in december 2016, ook toen bleef resultaat uit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden