Klimaatbeleid

Het klimaat wordt nog even vergeten door de Europese Centrale Bank

‘Geen geld voor gisteren’, projecteerde Greenpeace vorige week bij wijze van protest op het Duitse parlement in Berlijn, waar onder meer over steun voor de auto-industrie werd gesproken. Beeld EPA

De ECB gaat klimaat meewegen bij het beleid, beloofde president Christine Lagarde bij haar aantreden vorig jaar. Daar komt nog weinig van terecht, bleek vorige week.

Er is nog nooit zoveel geld in korte tijd in de economie gepompt. De Europese Centrale Bank kondigde vorige week aan nog eens 600 miljard euro uit te geven aan het opkopen van obligaties en leningen. Bovenop de 750 miljard die de ECB eerder al uittrok om de economische coronacrisis te bestrijden. Nu de roep om een groen herstel van de economie aanzwelt, komt de vraag op hoe deze enorme geldstromen daaraan kunnen bijdragen. Ook overheden steken honderden miljarden in het weer opbouwen van de economie na wat waarschijnlijk de zwaarste economische depressie in een eeuw tijd zal zijn. Een aantal landen heeft al de keus gemaakt de economie duurzaam aan te zwengelen, zoals Duitsland. De Europese Commissie houdt vast aan de Green Deal als leidraad voor uitgaven. Grote instellingen zoals de milieupoot van de VN en het IMF dringen er ook op aan de volgende grote crisis, klimaatverandering, niet nu opzij te zetten.

Het woord ‘klimaat’ is echter niet gevallen, afgelopen donderdag toen president Christine Lagarde de nieuwe geldinjectie bekendmaakte. Dat was wel het geval driekwart jaar geleden, toen zij de Italiaan Mario Draghi opvolgde. Begin september stelde Lagarde dat ze ‘de bescherming van het milieu tot de kern van haar missie zal maken’. Een maand later viel een internationale brief van 150 economen en organisaties op de mat in Frankfurt om dat vooral ook te doen.

Sindsdien is er echter weinig vernomen van dat voornemen, tot teleurstelling van Europarlementariër Paul Tang. De ECB moet geregeld verantwoording afleggen aan het Europees Parlement voor het beleid, zo ook afgelopen maandag. “Ik heb Lagarde ernaar gevraagd. Haar antwoord was dat ze sympathiek staat tegenover­­ het idee om het klimaat te betrekken bij het ECB-beleid. Maar het is haar nog niet gelukt alle leden van het bestuur daarvan te overtuigen.”

ECB-baas Christine Lagarde.Beeld Reuters

Stimulans voor bruine economie

De ECB is in de eerste plaats hoeder van de prijsstabiliteit, constateert Tang. Maar er is genoeg ruimte binnen het mandaat van de centrale bank om klimaatverandering mee te wegen. “De opdracht van de ECB is om het algemene beleid van de Europese Unie te steunen. De EU heeft duurzaamheidsdoelen gesteld. De ECB moet hier aan bijdragen door al haar belangen in bedrijven die mens en planeet schaden, zoals Shell of British American Tobacco, direct af te bouwen.” Het opkoopprogramma voor bedrijfsschulden werkt de klimaatdoelen tegen, stelt Tang, omdat fossiele bedrijven daarin oververtegenwoordigd zijn. “Dat beleid heeft op die manier geen logica. Er zit een groot gat tussen woorden en daden.”

Dat fossiele bedrijven een relatief groot aandeel hebben in de aankopen door de ECB, stelde de econoom Dirk Schoenmaker vorig jaar vast na onderzoek. Bedrijven met een hoge CO2-intensiteit, zoals olie- en gasbedrijven en zware industrie, zijn tegelijk kapitaalintensiever. “De ECB stelt ‘neutraal’ de markt te volgen, maar daarmee stimuleer je de facto de bruine economie”, zegt Schoenmaker, hoogleraar aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. “Dat is eigenlijk raar als er tegelijk klimaatdoelen gehaald moeten worden.”

Een nauw mandaat

Schoenmaker begrijpt wel de gevoeligheden. Alle daden van de onafhankelijke ECB worden op een goudschaaltje gewogen. De centrale bank mag niet aan politiek doen. “Ze interpreteren het mandaat nu wel heel nauw. We weten dat deze enorme verruimingen bedoeld zijn om de economie te stimuleren, niet om de inflatie tot net onder de 2 procent te brengen. Dan moeten ze ook rekening mee houden waar die geldstromen naartoe gaan, wat het in die economie teweeg brengt. Nu werken de aankopen in de private sector de doelstellingen van de Europese Unie wat betreft het klimaat en de Europese Green Deal onbedoeld tegen.”

Het wordt tijd om dat te corrigeren, vindt Schoenmaker. “Ik begrijp dat centrale bankiers in een moeilijke positie zitten. Het voelt voor hen als het oversteken van de Rubicon. Ze mogen geen politiek bedrijven en moeten weg blijven van beleidskeuzes. Daar ben ik het zeer mee eens. Een centrale bank kan niet bepalen dat geld wel of niet naar kolen moet, of Shell wel en Total niet, zoals een pensioenfonds dat soort besluiten wel kan nemen. Maar door niet te kiezen, is de fossiele sector oververtegenwoordigd in de aankopen, waardoor het voor die partijen makkelijker en goedkoper is om kapitaal aan te trekken. Dat kan niet de bedoeling zijn.”

Twee vliegen in een klap

Er is een uitweg voor de ECB uit dit dilemma. Volgens Schoenmaker kan de ECB de CO2-voetafdruk van de private portefeuille met ruim 40 procent terugdringen met subtiele, technische, verschuivingen in het opkoopprogramma. Dat kan, betoogt de econoom in zijn onderzoek, zonder het glibberige pad van politieke keuzes op te gaan. “Volgens een simpele formule koop je dan bijvoorbeeld 50 procent meer obligaties van bedrijven met een lage CO2-uitstoot en 50 procent minder van bedrijven met een hoge CO2- uitstoot”, verduidelijkt Schoenmaker. “Christine Lagarde heeft in haar maidenspeech heel dapper gezegd dat ze klimaatverandering zou gaan betrekken bij het ECB-beleid. Nu moet ze dat ook gaan doen.”

Klimaatbestendig geld in de economie pompen is nu nog urgenter dan het al was bij Lagardes aantreden, stelt Europarlementariër Tang. “Er liggen nu twee opdrachten: de economische crisis bestrijden en de klimaatcrisis afwenden. We moeten het geld dus dubbel goed uitgeven, twee vliegen in één klap slaan. De ECB heeft ook de opdracht te streven naar het naleven van het Klimaatakkoord van Parijs. Dat is ook wat we van andere financiële instellingen verwachten. De ECB moet juist als toezichthouder voorop lopen, het goede voorbeeld geven.”

Bankiers: Bereid je voor op volgende schok

Ook de financiële sector moet actie­­ ondernemen om, na de coronacrisis, ‘de volgende onvermijdelijke schok’ het hoofd te bieden: klimaatverandering. Drie centrale bankiers, van de Bank of England, de Banque de France en Frank Elderson van De Nederlandsche Bank, publiceerden vorige week samen met klimaatgezant en voormalig centraal bankier Mark Carney deze oproep in verschillende Europese kranten. Om de economische schade van de pandemie te lijf te gaan hebben overheden wereldwijd 9000 miljard dollar aan uitgaven toegezegd.

Tegelijk hebben ‘landen nog een lange weg te gaan om hun klimaatdoelstellingen te halen’, constateren de centrale bankiers. Grootschalige hervorming van de economie is noodzakelijk, voortgang op de oude weg kan de atmosfeer tot 4 graden opwarmen. ‘Elk bedrijf, elke bank en elke financiële instelling zal zich moeten aanpassen.’ Klimaatverandering moet dus meewegen bij alle financiële beslissingen, stellen de financiële toezichthouders. ‘Hoe sneller we ingrijpen, hoe soepeler de transitie kan verlopen en hoe kleiner de kans op grote, ontwrichtende schokken.’

Er is geen concreet advies aan een centrale bank als de ECB hoe dat ingrijpen eruit moet zien. Wel is op de site van DNB te lezen dat centrale banken in ieder geval de klimaatrisico’s van hun portefeuilles in kaart moeten brengen en moeten weten waar ze fossiele gevaren lopen. Zo’n rapportage door bedrijven zou een voorwaarde moeten zijn in het opkoopprogramma. Door de monetaire verruiming is de inschatting van zulke risico’s nog belangrijker geworden, stelt DNB, want de ECB speelt nu weer een grotere rol op de financiële markten.

Lees ook:

Moeder Aarde zal ons bij de les houden

Volgens Frans Timmermans zal de EU-klimaatwet een ‘revolutie’ ontketenen. ‘De beslissing van de lidstaten over klimaatneutraliteit in 2050 heeft consequenties.’

EU-standaard moet einde maken aan groenwassen

Er is een EU-akkoord over voorwaarden waaraan groene investeringen moeten voldoen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden