reportage

Het is druk in het kwetsbare poolgebied: ‘Duimen dat het goed gaat’

Het noordpoolgebied is afgelegen en kwetsbaar. Schepen in nood zijn vaak moeilijk te bereiken. Beeld Eric Fokke

Nu het ijs smelt, neemt de scheepvaart in het poolgebied toe. Maar is die daarop voorbereid? Een grote garnalentrawler test, ongewild, de paraatheid van Noorse hulpdiensten op Spitsbergen. 

Het is aardedonker, het is -24 °C en het sneeuwt en waait hard als op 28 december de Noorse garnalentrawler North­guider op de rotsen loopt. Dat gebeurt nabij de noordelijke ingang van de Hindelopenstraat van Spitsbergen – een Noorse eilandengroep, anderhalf keer groter dan Nederland en zo’n duizend kilometer van de Noordpool.

De veertienkoppige bemanning heeft geluk dat twee helikopters vanuit hoofdstad Longyearbyen hen net kunnen bereiken. Bij terugkeer is er nog voor twee minuten vliegen aan brandstof over, meldden Noorse media. De afstanden zijn hier groot, schepen zijn niet in de buurt.

De gouverneur van Spitsbergen, die in opdracht van Noorwegen de regio bestuurt,  beschikt negen maanden per jaar over de Polarsyssel, een ijsbestendig schip met helikopter en materieel om olievlekken te bestrijden. Maar nu niet. Gedurende drie wintermaanden ligt dat schip in het verre zuiden van Noorwegen. Oslo vindt het te duur om het schip het hele jaar uit te lenen aan Spitsbergen. 

Het dichtstbijzijnde schip van de Kustwacht dat gekwalificeerd is voor het ijzige vaarwater, de KV Svalbard, ligt duizend kilometer ten zuiden van Spitsbergen. Het komt pas na enkele dagen op de plek des onheils aan, inclusief Nederlandse specialisten van het bergingsbedrijf Ardent die worden ingevlogen.

De gestrande Northguider ligt in een beschermd natuurgebied. Grote zorgen zijn er over de 300.000 liter diesel aan boord van de trawler. “Rampzalig als die olie lekt, in het ijs vastvriest en in het voorjaar weer vrijkomt,” zegt Sigurd Enge van milieuvereniging Bellona. “Dan komt het poolgebied weer tot leven, vogels keren terug.”

Als de weergoden eventjes ietsje milder zijn, gaan de experts aan boord van de trawler en een kleine week na de stranding volgt het goede nieuws: er lekt geen olie. Het gaat nog wel zo’n drie weken duren voordat het nodige materieel ter plekke is om de brandstoftanks te legen.

De vastgelopen garnalentrawler op Spitsbergen. Beeld Kystverket

Onverbiddelijk

Dit incident lijkt dus met een sisser af te lopen, maar de roep om een grondige evaluatie klinkt luid. Ook omdat het zeetransport in het poolgebied snel toeneemt, nu steeds meer ijs smelt. Dat brengt de nodige risico’s met zich mee. In het poolgebied kunnen de weersomstandigheden onverbiddelijk zijn, is het maanden aardedonker en schieten communicatiemiddelen vaak tekort. Zo wordt een ongeluk snel een (milieu)ramp.

Analyses voor de komende decennia leveren kaarten op met scheepvaartroutes langs de noordkant van Rusland en Canada, ja zelfs dwars over de Noordpool. De reis van Rotterdam naar Yokohama in Japan wordt 40 procent korter als schepen strak over de Noordpool varen. Zo ver is het nog niet, maar nu al groeit de scheepvaart rond de Noordpool fors. De laatste zeven jaar is het scheepvaartverkeer voor de olie- en gasindustrie met 60 procent gestegen. De Deense reder Maersk liet als eerste een containerschip dwars door de Noordelijke IJszee varen, van Vladivostok naar Sint-Petersburg. En steeds meer cruiseschepen koersen naar het noorden. Spitsbergen is een van de populaire, sterk groeiende bestemmingen. Visbestanden trekken door opwarming van de oceanen verder naar het noorden en daarmee dus ook de vissers die zich steeds verder van de bewoonde wereld en ook van hulpdiensten wagen.

Het noordpoolgebied is afgelegen en kwetsbaar. Schepen in nood zijn vaak moeilijk te bereiken. Beeld Eric Fokke

Op de plek van het ongeluk met de garnalentrawler Northguider waren altijd al vissers actief, zegt parlementariër Geir Adelsten Iversen van de Noorse Centrumpartij, die populair is bij vissers. “Spitsbergen ligt in de uitloper van de warme golfstroom, dus veel water is daar nog ver in de winter ijsvrij. Ik viste er zelf ook, in de jaren tachtig, maar toen was er meer controle dan nu. Dat is natuurlijk gek, onze paraatheid moet naar een veel hoger niveau.”

De visserij verbieden in gebieden waar hulpdiensten afwezig zijn, lijkt in vissersnatie Noorwegen geen optie. “Het is wel iets wat wij soms aan de koffietafel bespreken,” zegt Roger Andreassen, visserij-adviseur van de Noorse Kustwacht. “In de praktijk is het de afweging van de visserman of het verantwoord is om te gaan of niet. Permanente aanwezigheid van een schip als onze KV Svalbard zou natuurlijk een oplossing zijn, want nu konden we niets doen.”

Arne Birkeland, reder/eigenaar van de gestrande trawler: “Als vissers gaan wij waar de vis is. Dit schip heeft de hoogste ijsklasse en het is dus legaal om daar te zijn. Gelukkig zijn onze mensen gered en nu is het zaak olielekkage te voorkomen. Ongelukken gebeuren en daar moeten we lering uit trekken. Als dat een verhoogde paraatheid oplevert, is dat positief.”

Ondanks alle kritiek, jubelt de voor de Kustwacht verantwoordelijke minister van defensie in de media, dat die paraatheid al dik in orde is en nog beter wordt, als al voor 2022 drie nieuwe ijsbestendige kustwachtschepen met helikopters in gebruik worden genomen.

Het noordpoolgebied is afgelegen en kwetsbaar. Schepen in nood zijn vaak moeilijk te bereiken. Beeld Eric Fokke

Polar-code

Om de risico’s van scheepvaart in het poolgebied voor mens en milieu te beperken, is sinds januari 2017 de Polar-­code van kracht: een pakket van minimum-eisen aan schepen en bemanning, vastgesteld door de International Maritime Organization, een orgaan van de Verenigde Naties. Het heeft vele jaren geduurd voordat deelnemende landen eindelijk tot afspraken kwamen, milieu-organisaties vonden en vinden ze nog veel te mager.

Volgens Sigurd Enge van milieuorganisatie Bellona zijn voor de wateren rond Antarctica op het zuidelijk halfrond betere afspraken gemaakt dan voor het noordpoolgebied. “Voor het zuiden zijn maatregelen afgesproken waardoor er vrijwel geen schepen rondvaren met meer dan vijfhonderd mensen aan boord. Hier op Spitsbergen meren ze soms met vijfduizend mensen af. Hoe ga je die redden in geval van een ramp? Antarctica is op wel meer fronten onze tegenpool.”

Enge wijst op het gebruik van zware stookolie. Het is een zeer vervuilende brandstof die moeilijk is op te ruimen bij lekkage. “Internationale afspraken verbieden het gebruik van die olie rond Antarctica. Maar de Polar-code verbiedt dat niet voor het noordpoolgebied.”

Zware stookolie

Iedere natie kan voor eigen vaarwater de eisen aanscherpen. Noorwegen heeft daarom zelf maar grote gebieden van Spitsbergen aangewezen waar schepen niet met zware stookolie mogen varen. Maar niet zo heel ver verder uit de kust mag dat dus wel. Bovendien blijft een stad als Longyearbyen gewoon bereikbaar voor de grootste vervuilers, ook volgens Noorse eisen.

Enge: “De Polar-code zou veel zwaarder opgetuigd moeten worden en we moeten kritisch kijken naar de paraatheid van onze hulpdiensten. Zie hoe we er nu voorstaan, met een ongeluk met een vissersboot op Spitsbergen. We kunnen alleen maar duimen dat het goed gaat.”

Lees ook: 

Gevaarlijk warm op Spitsbergen

Modderlawines joegen deze maand 259 inwoners op de vlucht. Sneeuwlawines zorgden vorige winter voor 2 doden. De klimaatverandering is dagelijks zichtbaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden