Het hooiland van vroeger keert terug in de Gelderse Vallei

Het werk in het Binnenveld is in volle gang. Beeld Joop Bouma

Particulieren hebben 400.000 euro bijeengebracht om vijftig hectare natuur te kopen in het Binnenveld, een agrarisch gebied tussen Ede en Wageningen. Nooit eerder werd in Nederland met crowdfunding op deze schaal nieuwe natuur ontwikkeld.

Oef, dit is behoorlijk kaal geworden.” Rob Janmaat, penningmeester van de stichting Mooi Binnenveld, kijkt met samengeknepen ogen naar de overkant van de Grift, een eeuwenoud kanaaltje tussen Rhenen en Veenendaal. Een zware grijper stapelt struiken, stronken en takken in een laadbak. De normaal zo weelderige rietoever is zwart en kaal, geschonden door mechanisch geweld. Je ziet hem denken: wat moet dit worden?

Maar het wordt wat. Het Binnenveld, open landbouwgebied tussen Veenendaal, Rhenen, Wageningen en Bennekom, gaat op de schop.  “We moeten hier doorheen”,  mompelt de Wageningse­­ natuurbeschermer. Het is eventjes heftig om aan te zien: grondwerkers die met zwaar materieel door dit natuurgebied ploegen. Het resultaat van het woeste grondwerk pal naast de Grift zal bijzonder zijn: evenwijdig aan het kanaal wordt de meanderende loop van een eeuwenoud riviertje, de Kromme Eem, teruggebracht in het landschap. Dat geeft wat rommel.

Op de laaggelegen landbouwvlakte tussen de Grebbeberg, de Utrechtse Heuvelrug en de Veluwe ontstaat 280 hectare bijzondere natuur. ‘Topnatuur’, aldus een ronkend persbericht van het waterschap Vallei en Veluwe. Vandaag gaat bij Bennekom officieel de eerste schop de grond in. De waterschapsverkiezingen naderen, tijd voor een feestje.

Gedempt en gesloopt

De feestelijkheden zijn wat aan de late kant, want in het gebied wordt al hard gewerkt. Een aannemingsbedrijf is in de Gelderse Vallei op volle kracht bezig het voormalige veeteeltgebied om te vormen tot bijzondere schraalgraslanden. Sloten worden gedempt, de toplaag wordt van de bodem schraapt, hekken en afrasteringen worden gesloopt, struweel wordt verwijderd, nieuwe afwateringssloten worden aangelegd. De Binnenveldse Hooilanden veranderen langzaam in de hooilanden die ze ooit waren.

Tot in de late Middeleeuwen was het een nat en ontoegankelijke gebied waarin het waterpeil werd bepaald door twee stroompjes, de Grebbe en de Kromme Eem. Het grootste deel van het jaar stond het land half onder water. Eigenlijk was er alleen in de late zomer gras van het land te halen, vandaar die naam: Binnenveldse Hooilanden. De rest van het jaar kon je niet veel met het Binnenveld.

Door het eenzijdige gebruik verschraalde de bodem en leefden er ooit bijzondere planten en dieren, orchideeën, vlinders, water- en weidevogels­­. Na de Tweede Wereldoorlog werd het gebied ontgonnen, ontwaterd en bemest en in gebruik genomen als weide- en akkerbouwgebied. Daardoor zijn er veel soorten verdwenen.

Met de herinrichting wordt in een lange strook van 280 hectare langs de oostkant van de Grift de situatie van voor 1950 hersteld. Twee natuurgebieden liggen er al: de Bennekomse Meent en de Bennekomse Hooilanden, maar het gebied wordt nu een stuk groter, completer en is straks aaneengesloten. In de noordpunt van de strook sluit het plan aan op De Groene Grens, een natuurgebied tussen Veenendaal en Ede.

Er moeten in het Binnenveld bijzondere, soortenrijke blauwgraslanden ontstaan. Het zijn zeldzame schraallanden op vochtige tot natte veenbodems, met uiteenlopende zegge- en grassoorten. Ook hopen de herinrichters dat zich op termijn trilveen vormt in het Binnenveld: een nog weinig voorkomend bodemtype dat bestaat uit zegge- en graswortels die op water of modder drijven. 

Van de rietoever langs de Grift is weinig over. Beeld Joop Bouma

De orchideën moeten terugkeren, er worden drassige poelen gegraven om modderkruipers ruimte te bieden en om de wulp in het gebied te houden. Uiteindelijk ontstaat er een leefgebied waarin roerdomp, blauwborst,  kemphaan, otter en de kleine groene poelkikker kunnen gedijen. Het zijn de soorten die er ooit ook leefden.

Regionaal deltaplan

Het plan is ontstaan uit een rimpelloze samenwerking tussen lokale boeren, overheden en natuurbeschermers. Het is een deltaplannetje biodiversiteitsherstel op regionale schaal. Vijf jaar geleden is het begonnen. Patrick Jansen, ecoloog aan de Wageningen Universiteit en voorzitter van de natuur- en landschapsorganisatie Mooi Wageningen, hoorde dat de provincie van plan was grond in het Binnenveld te verkopen. Janmaat: “Jansen zei tijdens een vergadering: ‘Dit is een gebied waar ooit heel bijzondere natuur is geweest. Als de boeren die grond gaan kopen, is de kans groot dat er geen topnatuur zal ontstaan. Wat gaan wij doen?’ Nou, wij wisten het antwoord wel: ‘Wij gaan die grond kopen’.”

Er bleken uiteindelijk drie partijen geïnteresseerd in de grond. Naast Mooi Wageningen en de boeren had ook Staatsbosbeheer belangstelling. Niet alleen omdat de Bennekomse Meent in het gebied ligt, maar ook omdat de strook naadloos aansluit op eigendommen van deze organisatie aan de westkant van de Grift, op het grondgebied van de provincie Utrecht. De provincie Gelderland stelde de drie partijen voor samen om de tafel te gaan en met een plan te komen. De rest is geschiedenis. Janmaat: “We hebben lang met elkaar gepraat, volop discussie gehad, maar in 2016 lag er een plan voor het gebied. We zijn er samen goed uitgekomen.”

Eén belangrijk discussiepunt bleef overeind: het peil van de Grift is buiten beschouwing gelaten bij de planvorming. De boeren willen het waterpeil houden zo als het is. Het moest niet te nat worden in het Binnenveld. “Hierover was in de gesprekken over het Natura2000-gebied de Bennekomse Meent niet te onderhandelen. Maar het is bij zo’n project geven en nemen”, zegt Janmaat berustend.

De boeren hebben zich verenigd in de Coöperatie­­ Binnenveldse Hooilanden. Zij kunnen in het gebied op hun percelen hun bedrijf voortzetten en gaan daarnaast een deel van het nieuwe natuurgebied aankopen. Janmaat: “En wij gaan onze vijftig hectare omvormen in kruiden- en faunarijk grasland en blauwgrasland. Het doel van het hele project is verbetering van de natuurwaarden, de agrarische bedrijfsvoering is ondergeschikt aan dat doel.”

Certificaten

Janmaat, eigenaar van een communicatiebureau voor natuur en landelijk gebied, heeft inmiddels haast een dagtaak aan het project in de Gelderse Vallei. Zijn stichting Mooi Binnenveld heeft bij 250 particulieren uit de wijde omtrek een vermogen opgehaald om de aankoop van de grond te financieren. “Dat is heel bijzonder. We verkochten certificaten voor 1000 vierkante meter natuur. Die certificaten kostten 1000 euro per stuk. Er zijn mensen geweest die in één keer vijf certificaten kochten. Er zijn ook deelnemers bij die het echt niet breed hebben, maar uit liefde voor het gebied of voor de natuur toch wilden meebetalen aan dit project. Ik vind dat heel mooi, zoveel betrokkenheid.”

Het Wageningse project bewijst volgens hem dat betrokkenheid van burgers tot mooie resultaten kan leiden. Afgelopen december kwam koning Willem-Alexander onaangekondigd op bezoek, hij wilde met eigen ogen zien hoe mede door de inzet van burgers het gebied op de schop gaat.

Beeld Joop Bouma

Janmaat: “Dit kan een voorbeeldproject zijn voor andere regio’s. Ik hoop ook dat dat gaat gebeuren. Maar anderzijds, het mag voor overheden niet een excuus worden om zich vervolgens terug te trekken uit het natuurbeleid. Natuurbeheer en -ontwikkeling zijn in de eerste plaats een overheidstaak. Dat wij hier met burgers iets moois hebben kunnen maken, verdient navolging, maar mag nooit algemeen beleid worden.”

Lees ook:

Wie bouwt in Ede, poetst parels in landschap op

Boeren, burgers en buitenlui moeten de vele weide- en boslandschappen in Ede in ere houden. Wie er bouwplannen heeft, betaalt mee aan landschapsherstel.

Burgers én boeren azen op natuurgrond

Burgers uit Wageningen willen in 2014 grond kopen van de provincie voor het ontwikkelen van topnatuur. Boeren lonken naar dezelfde grond. De provincie wacht af of ze er samen uitkomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden