Een strandkrab op de bodem van het Grevelingenmeer, zomer 2019.

Reportage Natuur

Het Grevelingenmeer snakt naar zuurstof, maar moet nog even geduld hebben

Een strandkrab op de bodem van het Grevelingenmeer, zomer 2019. Beeld Peter van Bragt, stichting Anemoon

Het Grevelingenmeer is ’s zomers vanaf 10 meter diepte een ‘death zone’, stelt stichting Anemoon. Biologen bevestigen deze somber stemmende constatering. Er is inmiddels een oplossing bedacht, maar het is de vraag of die de natuur in de voormalige zeearm in staat stelt zich geheel te herstellen.

De ruime parkeerplaats bij cafetaria Even Pause in het buurtschap Den Osse is grofweg voor de helft bezet. De gasten zijn voornamelijk duikers, die zich meteen naar de steiger aan de andere kant van de dijk begeven om het Grevelingenmeer in te stappen. Wil je in Nederland een mooie duik in zout water maken, dan moet je hier zijn. 

“Fraai is de overdadige biodiversiteit en de verzameling mooi begroeide reefballs”, schrijft de ‘Duikersgids’ over deze plek, om vervolgens op te sommen wat je hier zoal tegenkomt: krabben, kreeften, sepiola’s (dwerginktvissen), zeedahlia’s, anemonen, palingen. Het klinkt waarlijk als een onderwaterparadijs.

Beeld Sander Soewargana

Op deze winderige dag is het niet ­alleen druk onder de waterspiegel van het 140 vierkante kilometer metende meer, maar ook erop. Tot zover het oog reikt bevolken zeilers en surfers het grootste zoutwatermeer van West-­Europa. De weersomstandigheden voor hen zijn ideaal. De wind stuurt behoorlijke golfjes naar de stenen oever van Den Osse. Op zo’n dag is het Grevelingenmeer geen ‘bak met water’, zoals het vanwege de afsluiting van de zee soms wordt genoemd.

Dood en verderf

Het is er levendig, maar op diepte zou er dood en verderf zijn. Een ‘death zone’, aldus de stichting Anemoon, waar bodemdieren niet kunnen ontsnappen aan de zuurstofloze waterlaag, die zomer na zomer ontstaat. Eerder deze week sloeg de organisatie alarm in een publicatie op de website Nature Today.

“Dit is een van de elementen van de Zeeuwse delta waar het gruwelijk slecht gaat”, zegt Peter van Bragt, die als bioloog en duiker de ontwikkeling van dichtbij volgt. “Al jaren achtereen, maar deze zomer is het heel extreem. Vanaf 10 meter diepte is alles morsdood.” 

Grevelingenmeer, zomer 2019. Beeld Peter van Bragt, stichting Anemoon

Door het opgewarmde water is er een spronglaag ontstaan, een scheidingslaag tussen het warme water boven en het koude water beneden. Het gevolg is dat zuurstof, dat in de bovenste laag binnenkomt door stroming, wind en golfslag, niet kan doordringen tot de lagen beneden. Voor vissen is dat nog niet zo’n enorm probleem, want die kunnen zelf naar boven zwemmen. Maar dieren die niet kunnen vluchten, zoals krabben, wormen, schelpdieren en zeeanemonen, sterven daardoor.

De boosdoener: de Brouwersdam

Wie bij Den Osse aan de oever staat, ziet links in de verte de belangrijkste boosdoener: de in 1971 aangelegde Brouwersdam, een van de Deltawerken, die de voormalige zeearm afsloot van de Noordzee. Aan de oostkant van het meer is er de Grevelingendam. Daar werd drie jaar geleden juist een kleine oplossing gevonden voor het sterfteprobleem in het meer: het inlaten van water uit het Krammer. 

Van Bragt: “Het effect was beperkt, maar de situatie fleurde in elk geval aan de oostkant een beetje op, zoals bij Dreischor. Nu is de inlaat voor het tweede opeenvolgende jaar in de zomer afgesloten, vanwege de bouw van een testcentrum voor getijdenstroom. Eind dit jaar zou ze pas weer open moeten gaan, maar dat is niet relevant. Het water is dan dusdanig afgekoeld dat de zuurstof beneden dan toch al terug is.”

Als het water afkoelt verminderen de temperatuurverschillen tussen waterlagen en verdwijnt de spronglaag, waardoor de lagen weer goed kunnen mengen.

Terugkeer van getij

Aan een meer structurele oplossing wordt gewerkt. De ministeries van infrastructuur en waterstaat en landbouw, natuur en voedselkwaliteit stelden vorig jaar 75 miljoen euro extra ter beschikking om de natuur- en waterkwaliteit in het Grevelingenmeer te verbeteren. Voldoende om, bovenop het al beschikbare geld, beperkt getij te laten terugkeren. Door de getijde-stromingen komt er weer meer zuurstof in het water. De uitwerking is momenteel onderwerp van studie.

De in het leven geroepen Werkgroep Getij Grevelingen – met daarin de belanghebbende ministeries, provincies, gemeenten, Rijkswaterstaat en Staatsbosbeheer – onderzoekt verschillende opties voor een doorlaat in de Brouwersdam. Aannemelijk is dat het verschil tussen eb en vloed straks enkele tientallen centimeters bedraagt. Een groot verschil met de 3 meter van voor 1971, maar allicht voldoende voor het herstel van de biodiversiteit. 

Marien ecoloog Jeroen Wijsman van Wageningen Marine Research is optimistisch gestemd. “De verwachting is dat met het doorlaatmiddel in de Brouwersdam het zuurstoftekort ’s zomers alleen nog zal optreden in de diepste putten, zoals bij Scharendijke. Afgezet tegen de oppervlakte van het hele meer, hebben we het dan over postzegels.” 

Van onherstelbare schade aan de natuur is volgens Wijsman geen sprake. “Het systeem is veerkrachtig genoeg. Nu is het zo dat elke zomer alle bodemdieren onder de spronglaag verdwijnen. In het najaar en de winter herstellen specifieke kortlevende organismen zich al. Als we straks teruggaan naar de situatie van voor de afsluiting, vestigen zich hier ook weer dieren die het hele jaar door leven. De bodemdiergemeenschap zal zich aan de nieuwe situatie aanpassen.”

Dode slijmkokerworm op de bodem van het Grevelingenmeer, zomer 2019. Beeld Peter van Bragt, stichting Anemoon

Wijsman vergelijkt de situatie van het Grevelingenmeer met die van het Veerse Meer. “Dat had eenzelfde probleem, totdat in 2003 een verbinding werd gemaakt met de Oosterschelde, de Katse Heule. Het water mengde zich en er kwam leven terug. Alleen de westkant van het Veerse Meer heeft het probleem nu nog.”

Ook Mascha Dedert, programma­manager Deltawateren bij de Zeeuwse Milieu Federatie, maakt zich weinig zorgen voor de toekomst. “Dat de onderwaterkwaliteit beter moet, is duidelijk. Onder natuurlijke omstandigheden zou de huidige situatie zich niet voordoen. Als we meer water door de Brouwersdam kunnen inlaten en beperkt ­getij terugbrengen, geloof ik dat we de natuurwaarden onder water en de veiligheid boven water kunnen combineren. Het is mooi als we kunstwerken (weg- en waterbouwwerken, red.) zo kunnen inrichten dat ook de biodiver­siteit in stand wordt gehouden.”

Dedert schat dat het, wanneer het getij wordt teruggebracht, ‘enkele jaren’ duurt tot het onderwaterleven zich heeft hersteld. Volgens de planning beginnen de werkzaamheden daarvoor in 2022, dus dan zitten we al snel halverwege het komende decennium.

Tragiek van de diepte

Bioloog en duiker Van Bragt weet het zo net nog niet. “Een grote opening in de Brouwersdam heeft zeker effect, maar ik verwacht geen wonderen. Meer dan 90 procent van de biomassa is nu exoot: bepaalde schelpdieren, sponzen, zakpijpen, anemonen. En ook vissen, zoals de zwarte grondel. Deze exoten zijn zo robuust dat je ze niet meer weg krijgt. De Japanse oester doet het bijvoorbeeld zo goed dat de platte niet kan terugkeren. De straat is vol. Er is geen plek voor terugkerende autochtonen om zich opnieuw te vestigen.”

De huidige staat van het meer is volgens Van Bragt de tragiek van de diepte. “Wat onder water gebeurt, is niet zichtbaar. Daarom wordt deze ecologische ramp onvoldoende als probleem gezien. De politiek steekt veel meer geld in de natuur boven water dan die onder het wateroppervlak. Er wordt al jaren over de Grevelingen gesproken, het is typerend hoe moeizaam het gaat om tot een beslissing te komen.”

En wat als we gewoon vrede hebben met de huidige situatie, omdat er toch al zoveel kapot is? Van Bragt: “Dat kan ook. Maar op het moment dat de mens er last van krijgt, gaat men toch maat­regelen nemen. Toen het meer na de aanleg van beide dammen ging verzoeten, ging alles dood en kregen omwonenden met veel stank te maken. Daarop werd een opening in de Brouwersdam gemaakt, zodat het zout bleef. Nu zie je dat de duikrecreatie bijvoorbeeld al flink afneemt. Ik weet niet hoever de mensen het willen laten komen.”

Dode wormen op de bodem van het Grevelingenmeer, zomer 2019 Beeld Peter van Bragt, stichting Anemoon

Jans van Wieren beaamt dat. Eens per maand neemt de duikinstructeur uit het Overijsselse Nijverdal zijn cursisten mee voor een weekend Grevelingenmeer. “Jaren geleden moesten we nog weleens doorrijden naar een andere locatie, omdat de parkeerplaats in Den Osse vol stond. Tegenwoordig kun je er altijd terecht, dus de belangstelling wordt minder.” 

Van Wieren heeft de verandering in het meer zich geleidelijk zien voltrekken. “Vijftien jaar geleden trof ik veel grote kreeften, maar die zijn er niet meer. Er is een schimmellaag ontstaan waaronder dierlijk leven weg is. Daarboven is het nog steeds prachtig. Zeker voor beginners is het Grevelingenmeer ideaal om onder rustige omstandigheden een mooie duik te maken. Mijn cursisten zijn lyrisch.”

Van de houten trap naar de steiger, tegenover het cafetaria, daalt om de paar minuten wel iemand af die zich opmaakt voor een duik in het meer. Behalve Nederlanders zijn het deze middag ook Frans- en Duitstaligen. Zwemvliezen aan, gasfles om, bril op, handschoenen aan en met een voorzichtig plonsje het water in. 

Met een beetje ­geluk spotten ze bijvoorbeeld een ­snotolf (een vissoort), zoals Van Wieren twee weken geleden deed. Het maakte hem oprecht gelukkig, maar ­alles hangt hier af van je verwachtingen. “Sommige mensen vinden het prachtig, maar het zou heel normaal moeten zijn om hier snotolven te zien”, zegt Van Bragt. “Dat geldt ook voor inktvissen. Het kan allemaal zoveel spannender. Hopelijk is de beoogde ­oplossing voldoende.”

Lees ook:

Gat in de dijk brengt eb en vloed terug in Grevelingen

In de Brouwersdam, tussen Zeeland en Zuid-Holland, komt een gat van 300 meter. Zeewater kan daar straks in en uit. “Eindelijk zekerheid”, zegt Paul Paulus van Rijkswaterstaat Zeeland. Vijftien jaar liggen er al plannen voor zo’n doorlaat, die eb en vloed terugbrengt in de Grevelingen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden