Veenweidegebieden bij Goëngahuizen.

BoekrecensiesBiodiversiteit

Het gaat slecht met de natuur in Friesland, blijkt uit deze vier boeken

Veenweidegebieden bij Goëngahuizen.Beeld Hollandse Hoogte

Met de biodiversiteit is het slecht gesteld in Nederland, en bijvoorbeeld in Friesland is dat heel goed te merken. Lees erover in meerdere onlangs verschenen boeken.

In de weilanden hoor je bijna niets meer

Friesland wordt stiller en leger, schrijft Arno Brok, commissaris van de koning, op de eerste bladzijde van het boek ‘Veldwerk’. Somber, maar waar.

Het gaat helemaal niet goed met de biodiversiteit. Het verlies aan soorten is in Nederland aanzienlijk groter dan elders in Europa en de wereld. In Nederland is de biodiversiteit verschrompeld tot ongeveer 15 procent van de situatie in 1900. Dat is een schokkende afname. Gemiddeld resteert in Europa nog bijna de helft van de oorspronkelijke soorten.

Op wereldschaal is ruim zeventig procent behouden gebleven, schreef het Planbureau voor de Leefomgeving in 2014. Maar in Nederland is dus 85 procent verdwenen van het bodemleven, van wat er vliegt, kruipt en zwemt, van wat er groeit in de natuur.

Kunstenaar Christiaan Kuitwaard, een van de samenstellers van ‘Veldwerk’, haalt een herinnering op aan fietstochtjes met zijn ouders door de weilanden rond IJlst. “De lucht was vol van vogelgeluiden. Nu hoor je bijna niets meer als je door de weilanden fietst. Langzaam besef je dat een weiland geen natuur is, maar een leeg agrarisch industriegebied.” Friesland is per saldo de provincie waar de afbraak het hevigst is te merken.

Veldwerk is vooral een prachtig kijk- en leesboek over het verdwijnen van soorten in de Friese natuur, al is het onderwerp tragisch. Kuitwaard trok tussen begin 2018 en maart vorig jaar met dichter en tekstschrijver Jan Kleefstra het Friese platteland in om herinneringen vast te leggen in 38 aquarellen, die in het boek de teksten ondersteunen. “We wilden laten zien en horen wat er nog was. Maar ook en vooral wat er niet meer was”, vertelt Kleefstra. De kunstwerken zijn gekocht door het Friese historisch en letterkundige centrum Tresoar. Van de opbrengst kon het boek worden gemaakt.

In essays geven zestien betrokkenen hun visie op de afkalving van het Friese landschap, milieubeschermers, maar ook boerenleiders, een biologisch-dynamische boer en een melkveehouder met een gangbaar bedrijf. Zij willen bijdragen aan een brede maatschappelijke discussie over de toekomst van Friesland en dus ook die van Nederland. Het resultaat is een mooi, ingetogen en alarmerend boek over een stille pandemie.

Jan Kleefstra en Christiaan Kuitwaard: ‘Veldwerk. Over het verdwijnen van de biodiversiteit in de Friese natuur’, 88 blz. ,Uitg. Wijdemeer, Leeuwarden, 14,99 euro.

Hoe de boer het land veranderde

Peenstra is een boer die met weinig begon, maar met keihard werken een succesvol bedrijf opbouwde. Hij voelt de tijd goed aan, wil vooruit en is maatschappelijk actief. De dagboeken die hij vrijwel zijn hele leven bijhield zijn een geweldige informatiebron voor Hoogeveen. Niet alleen over Peenstra’s persoonlijk leven, ook over het veranderende boeren. Het komt allemaal voorbij, de rol van goed agrarisch onderwijs, de eerste tractor, de entree van kunstmest of het wonder van de kunstmatige inseminatie. Maar ook de schaalvergroting en ruilverkaveling waar geen boer aan kon ontkomen en die het Friese platteland definitief veranderden. Wegen werden aangelegd, dijkjes verdwenen, percelen samengevoegd, het grondwaterpeil kunstmatig verlaagd en melkfabrieken fuseerden: allemaal om een zo groot mogelijke productie te behalen.

Peenstra, geen fanatiek natuurbeschermer, noteert ook hoe de natuur hiervoor de prijs betaalt. Weg blauwgras, weg weidevogels als kieviten, scholeksters, veldleeuweriken of grutto’s. Vooruitgang heet dat. Hoe onontkoombaar dat was, brengt Tialda Hoogeveen aantrekkelijk en invoelbaar in beeld.

Tialda Hoogeveen, ‘De geur van hooi. Hoe het boerenleven in Nederland veranderde’. 238 blz. Uitgeverij Thomas Rap, €19,90 euro, e-book €11,99.

We schakelden al eens over op andere energie

Vergeleken met de klimaatmaatregelen die nu nodig zijn, waren de eerdere omschakelingen klein bier. Om de afspraken in het Akkoord van Parijs te halen moet richting 2030 en 2050 alle techniek en energie die we kennen verduurzamen. Dat is een gigantische opgave. Alles is nodig: windmolens, zonneparken, elektrische auto’s, bodemenergie. Groene waterstof lijkt ook onmisbaar en misschien gaan golfslagenergiecentrales wel helpen de klimaatdoelen te bereiken.

Libbenga beschrijft hoe pioniers daar nu aan werken, vaak op kleine schaal. Uitvinders en start-ups ontwikkelen met vallen en opstaan wegen vol met zonnecellen, huizen met een waterstofketel in Stad aan ‘t Haringvliet of grote zeeboeien die al dobberend elektriciteit genereren. Die experimenten bieden sprankjes hoop op een grote omschakeling in de hele energievoorziening. De kracht van Stroomopwaarts is dat je als lezer na alle hoofdstukken over verrassende energiedoorbraken in het verleden beter gaat inzien dat het mede dankzij ‘revoluties in de dop’ best kan gaan lukken met de Nederlandse klimaatdoelen.

Jan Libbenga, ‘Strooomopwaarts’, 288 blz, uitgeverij De Kring, €21,50.

Kennis over biodiversiteit komt niet van Natuurmonumenten

Hij wilde, vertelt Jan van der Straaten per e-mail, ‘een zo compleet mogelijk boek maken over biodiversiteit’. Dat is wel gelukt. Van der Straaten stelde zichzelf onder meer de vraag hoe het te verklaren is dat het moeilijke begrip biodiversiteit zo snel ingeburgerd is geraakt in Nederland. Lag het aan de constante aandacht van dagbladen voor dit onderwerp? Of aan de informatiestroom van organisaties als Natuurmonumenten aan hun leden?

Natuurmonumenten kan zich in ieder geval niet op de borst kloppen als het gaat om het verbreiden van kennis over het verlies aan soorten planten en dieren, schrijft Van der Straaten in zijn rijk geïllustreerde, dikke pil ‘Bescherming van biodiversiteit, een weerbarstige uitdaging’. De natuurclub heeft het er in zijn ogen lelijk bij laten zitten.

De (kwaliteits-)kranten krijgen van hem een pluim: zij hebben in zijn ogen ‘adequaat, volledig en gedetailleerd’ over de bedreiging van de soorten in Nederland geschreven. Om tot die conclusie te komen analyseerde Van der Straaten, auteur van vele ‘groene’ boeken, de berichtgeving over biodiversiteit in Het Parool, Algemeen Dagblad, Trouw, NRC, De Telegraaf en de Volkskrant tussen 1988 en 2018. Hij vond bijna 1300 artikelen over biodiversiteit. De meeste in NRC, de Volkskrant en Trouw – in die volgorde. En amper in het Parool en de Telegraaf.

Maar hij las ter vergelijking ook alle tussen 1992 en 2018 verschenen uitgaven van het clubblad voor de 700.000 leden van Natuurmonumenten, Puur Natuur (dat tot 2012 nog Natuurbehoud heette. Hij vond dertien artikelen, waarin het woord biodiversiteit voorkwam. “Als men dit vergelijkt met de Nederlandse dagbladen, kan men concluderen dat Natuurmonumenten geen rol van betekenis heeft gespeeld bij het ingeburgerd raken van het begrip biodiversiteit.”

Over de rol van pesticiden bij het verlies aan biodiversiteit schreef Natuurmonumenten vrijwel niet in het ledenblad, aldus Van der Straaten. “Het doet merkwaardig aan om in Puur Natuur in 2018 plotseling alarmerende berichten over insectenafname te lezen, terwijl er daarvoor geen enkele aandacht is besteed aan dit verschijnsel.” Juist afgelopen weekeinde maakte Natuurmonumenten bekend te gaan samenwerken met het Naturalis Biodiversity Center in Leiden ‘om de kennis over biodiversiteit onder Nederlanders te vergroten’.

Het boek van Jan van der Straaten biedt veel meer dan het voorgaande. De auteur behandelt in dit naslagwerk zowat alles rond het begrip biodiversiteit: de verdragen, de instituties, de wetten, de monitoring van soorten en ecosystemen, het (mest-)beleid. Kortom, een schat aan informatie over een van de meest prangende problemen van deze tijd.

Jan van der Straaten (met medewerking van Henk Sierdsema), ‘Bescherming van biodiversiteit, een weerbarstige uitdaging’, 312 blz, uitgeverij Pictures Publishers, €34,95.

BiodiversiteitBeeld rv

Lees ook: 

Melkveehouder Murk verkoopt zijn land aan vogelliefhebbers

Melkveehouder Murk Nijdam uit het Friese Wommels verkoopt zijn land. Aan vogelliefhebbers. Hij wil dat zijn weidegrond ook na zijn dood een paradijs blijft voor de skries, Fries voor grutto.

De Wadden willen liever geen windmolens, dus moet de groene energie uit zee komen

Een grote dobberende installatie moet bij Texel golfslag gaan omzetten in groene stroom voor huizen. Ook de andere Waddeneilanden hebben interesse, want windmolens willen ze liever niet. Deze uitvinding komt ook voor in het boek Stroomopwaarts. 

Een nieuw biodiversiteitsplan: wie zorgt ervoor dat het deze keer wél slaagt?

Er is een Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Goed nieuws voor de dwergstern, de egel en vele andere bedreigde dieren. Of toch niet? In 2005 was er ook al een ambitieus én haalbaar deltaplan, ook opgesteld mét de landbouw. En dat heeft niets opgeleverd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden