Ecologie

Het gaat niet goed met de haas en het konijn: ze staan voor het eerst op de Rode Lijst

Hazen tellen door in de handen te klappen op landgoed Schothorst bij Amersfoort.Beeld ANP

De otter is terug in Nederland, en niet langer bedreigd. Maar haas en konijn staan voor het eerst op de Rode Lijst. Ook met egel en eekhoorn gaat het niet goed.

Jawel, het tij is nog te keren. Otter, bever en zeehond laten zien dat bescherming zin heeft. Een betere waterkwaliteit, geen jacht, rustgebieden, dat scheelt. Maar nu gaat het om ons eigen leefgebied. Sinds dinsdag staan de haas en het konijn op de Rode Lijst Zoogdieren. Ook zij hebben dus bescherming nodig. Schokkend, vind Maurice La Haye van de Zoogdiervereniging.

“Dit gaat om de basiskwaliteit van de natuur. Dat haas en konijn op de lijst staan is een teken aan de wand. In een gezonde leefomgeving kom je die dieren gewoon tegen. Hier moeten we echt ons best voor doen, meer aandacht besteden aan het algemene groen in onze eigen omgeving. Anders wordt het wel stil om ons heen.”

Goed nieuws is dat de nieuwe Rode Lijst, die dinsdag in de Staatscourant is gepubliceerd, met zestien soorten veel korter is dan de vorige. Nog maar een op de drie (32 procent) van de bekeken soorten staat op de lijst van zoogdieren die in Nederland bescherming nodig hebben. In 2009 was dat bijna de helft (44 procent) en in 1994, bij de eerste lijst, 40 procent.

Vooral zeezoogdieren en grotere zoogdieren zijn erop vooruitgegaan, met de otter als rijzende ster: elf jaar geleden had deze zwemmende marter de status ‘verdwenen uit Nederland’. Na een succesvolle herintroductie is de otter weer bijna duurzaam aanwezig. “Een bizarre verschuiving, maar wel heel leuk”, zegt La Haye. “Net als eerder de das profiteert de otter van allerlei voorzieningen, zoals rasters en tunnels. En de waterkwaliteit is verbeterd.”

Ook bever en boommarter zijn van de lijst af, net als bruinvis, grijze en gewone zeehond. “De zeehond profiteert van schoner zeewater met meer voedsel, en grotere rustgebieden. En hij wordt niet meer bejaagd.”

Haaks daarop staat de eerste notering van haas en konijn, een bevestiging van de neerwaartse trend op het boerenland. “Wat we zien bij dagvlinders en boerenlandvogels zien we ook bij de zoogdieren”, zegt La Haye. “Elf van de zestien soorten op de lijst zijn gebonden aan het agrarisch gebied. Behalve haas en konijn zijn dat eikelmuis, hamster, hazelmuis, veldspitsmuis, wezel, hermelijn, bunzing, ingekorven vleermuis en laatvlieger.”

Een jachtverbod

De laatste tien jaar zijn ook de populaties van egel en eekhoorn sterk afgenomen (met 50 en 34 procent); zij staan nog niet op de Rode Lijst omdat Nederland de aantallen vergelijkt met 1950. Volgens de Zoogdiervereniging had de egel al in 2009 op de lijst moeten komen.

Sinds 1950 namen de aantallen haas en konijn met 60 tot 70 procent af. Zij hebben de status ‘gevoelig’ op de lijst. Dat is de lichtste vorm van bedreiging, die nog ‘vrij gemakkelijk is te repareren’. Voor de tuimelaar en twee soorten vleermuizen (de vale en de kleine hoefijzerneus) ligt dat anders, die zijn uit Nederland verdwenen. Voor de ernstig bedreigde hamster en eikelmuis is de situatie penibel.

Haas en konijn kunnen nog herstellen, maar dan is volgens de Zoogdiervereniging wel verandering in agrarisch gebied nodig. De Dierenbescherming pleit bij minister Schouten voor een jachtverbod op deze dieren, die net als fazant, houtduif en wilde eend nog steeds op de Wildlijst staan. Een plaats op de Rode Lijst biedt geen extra bescherming, zegt programmamanager Femmie Smit.

Vooral de haas heeft last van de intensieve landbouw die de variatie in het landschap sterk heeft beperkt. “De haas heeft ruige landjes nodig, het is een dier van het boerenland, van hooilanden en veenweidegebied. Zitten ergens veel hazen dan is dat negen op de tien keer ook een goed vogelweidegebied”, legt La Haye uit. “Net als hamsters als de korenwolf moeten ze het hebben van akkers met brede randen en overhoekjes, variatie.”

Voor het konijn moet het gras juist kort zijn. “Het konijn heeft een gazonnetje nodig”, legt La Haye uit. “Gezonde duingraslanden kunnen helpen, maar daar is de hoeveelheid stikstof nu te hoog.” Het slechte rapportcijfer voor het konijn komt niet als een verrassing. Door virusziektes gaat het al langere tijd niet goed met de konijnen in de duinen. De populatie is niet groot genoeg om daarvan voldoende te herstellen. Opvallend genoeg gaat het in de stad nog het best met het konijn, rond sportvelden en op begraafplaatsen.

Rode Lijst Zoogdieren

Verdwenen uit Nederland
Kleine hoefijzerneus (Rhinolophus hipposideros hipposideros)
Vale vleermuis (Myotis myotis)
Tuimelaar (Tursiops truncatus)

Ernstig bedreigd:
Eikelmuis (Eliomys quercinus)
Hamster (Cricetus cricetus)

Bedreigd:
Hazelmuis (Muscardinus avellanarius)
Zwarte rat (Rattus rattus)

Kwetsbaar:
Buzning (Mustela putorius)
Hermelijn (Mustela erminea aestiva)
Laatvlieger (Eptesicus serotinus serotinus)
Noordse woelmuis (Alexandromys oeconomus arenicola)
Veldspitsmuis (Crocidura leucodon leucodon)

Gevoelig:
Bechsteins vleermuis (Myotis bechsteinii)
Bosvleermuis (Nyctalys leisleri)
Haas (Lepus europaeus europaeus)
Ingekorven vleermuis (Myotis emarginatus emarginatus)
Konijn (Oryctolagus cunniculus)
Tweekleurige vleermuis (Vespertilio murinus murinus)
Wezel (Mustela nivalis vulgaris)

Lees ook:

Wezels leiden geheime levens, en met zenders komen we er meer over te weten

Hij laat zich zelden zien, moeilijk vangen of fotograferen: de wezel. Onderzoekers in Brabant hebben toch enkele wezels kunnen zenderen, wat hopelijk een inkijkje biedt in zijn geheime leven.

Goed nieuws: de olifantsspitsmuis, het dwerghertje én de reuzenbij zijn niet meer vermist

Decennia vermist, maar teruggevonden: de olifantsspitsmuis, het dwerghertje en de reuzenbij. Een natuurorganisatie vindt in drie jaar tijd vijf verdwenen soorten terug

Hoe een miljoenen kostende reddingsactie de korenwolf van uitsterven behoedt

Na jaren fokken, uitzetten en weer verliezen is het eindelijk zover: de korenwolf is zelfredzaam. Een reddingsactie kostte al wel 20 miljoen euro.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden