Diversiteit

Het gaat best goed met de waterinsecten

Een waterwants. (Notonecta glauca) Beeld Christophe Brochard
Een waterwants. (Notonecta glauca)Beeld Christophe Brochard

Na de alarmerende verhalen over verdwijnende insecten uit Duitse natuurgebieden vroegen de Nederlandse waterschappen zich af: hoe staat het eigenlijk met de insecten in ons water? Het antwoord stemt voorzichtig optimistisch.

Rob Buiter

In dertig jaar is bijna de helft van het aantal watergebonden insecten verdwenen. Knappe jongen die daar goed nieuws van maakt, zou je denken. Maar dat is dan toch buiten Bas van der Wal, onderzoeker van de Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer (Stowa), gerekend. “Het gaat hier om het aantal individuen dat met de helft is afgenomen”, verduidelijkt hij. “En ja, ook de totale massa van al die insecten is in die periode afgenomen. Maar de diversiteit, dus het aantal soorten is in diezelfde periode juist tóegenomen. Bovendien is de kwaliteit van de soorten toegenomen. Soorten die afhankelijk zijn van overbemest en vervuild water, zoals dansmuggen, zijn afgenomen terwijl kritische soorten als libellen juist zijn toegenomen.”

Het onderzoek waar Van der Wal zich op baseert is een analyse van gegevens die in de afgelopen decennia door verschillende waterschappen zijn verzameld. “Toen in 2017 het dramatische nieuws naar buiten kwam over de afname van vliegende insecten in Duitse natuurgebieden, vroegen wij ons af hoe de situatie in de Nederlandse wateren zou zijn. Daarop hebben we alle waterschappen gevraagd om hun gegevens in te sturen over de insectenmetingen die ze sowieso regelmatig doen.”

De gegevens van de waterschappen worden standaard verzameld in een centrale database, maar die bleek toch niet ‘standaard’ genoeg voor een eenvoudige vergelijking. Stowa vroeg daarom aan de insectenonderzoekers van Eis Kenniscentrum Insecten om de kwaliteit van de geleverde informatie te beoordelen.

“In de computergegevens ontbrak de nodige elementaire informatie”, vertelt Theo Zeegers van Eis. “Zo was niet zomaar te achterhalen hoe de monsters waren genomen over hoeveel meter oever. Het maakt natuurlijk nogal uit of je tien libellenlarven vindt in vijf of in tien meter waterkant.” Voor Zeegers en collega’s zat er dan ook maar één ding op: in plaats van de digitale data, moesten ze letterlijk terug naar de notitieboekjes van de onderzoekers om alles opnieuw in te voeren.

Larven van pluimmug. (Chaoborus crystallinus)  Beeld Christophe Brochard
Larven van pluimmug. (Chaoborus crystallinus)Beeld Christophe Brochard

De opgeschoonde data werden vervolgens geanalyseerd door dezelfde onderzoekers van de Radboud Universiteit in Nijmegen die in 2017 ook de gegevens uit de Duitse natuurgebieden hadden bekeken. “Behalve naar de trends in de aantallen per insectenfamilie, hebben we ook gekeken naar het landgebruik in omliggende gebieden”, vertelt Eelke Jongejans van de Radboud Universiteit. “Daarnaast hebben we de aantallen insecten gerelateerd aan bestrijdingsmiddelen en andere afvalstoffen in het water en aan de hoeveelheid meststoffen die de waterschappen ook standaard meten.”

Poepsloten

De analyse door de Nijmeegse onderzoekers laat dus een afname zien van de totale massa en het aantal individuen, maar wel een toename van de diversiteit. “Dat resultaat verbaasde mij eerlijk gezegd niet”, zegt Zeegers van Eis. “Dansmuggen en andere insecten die goed gedijen in poepsloten nemen af. Dat is misschien jammer voor een vleermuis of een vogel als de kleine karekiet, die in de broedtijd massa’s dansmuggen verorbert, maar het is wel een goed teken voor de algehele kwaliteit van het ecosysteem. Zeker als je ziet dat kritische insectensoorten in diezelfde periode toenemen.”

Ook Jongejans is niet heel verbaasd over het relatief goede beeld dat uit zijn studie naar voren komt. “De druk van bestrijdingsmiddelen is in de dertig jaar die onze metingen bestrijken met ongeveer twee derde afgenomen. Ook de waterzuivering is in die periode enorm verbeterd. Dat zie je in deze insectengegevens terug.”

Volgens Jongejans is zo’n verbetering in het water makkelijker te bereiken dan op land. “Even los van de pesticiden die heel lang in de waterbodems kunnen blijven zitten, spoelt een sloot regelmatig door. Op land komen we veel moeilijker van de vervuiling af. Daar zagen we dan ook dat de afname van de totale biomassa aan insecten de afgelopen decennia gepaard ging met een flinke afname in diversiteit aan soorten.”

Laaghangend fruit

De kwaliteit van de verzamelde gegevens was lang niet overal goed genoeg om er serieuze statistiek op los te laten. Jongejans: “Uiteindelijk hebben we 12.000 monsters uit 1700 plekken van 8 waterschappen kunnen analyseren. Die waterschappen zitten met name in Limburg en het oosten van Brabant, Gelderland en Overijssel en in het zuiden van Zuid-Holland. De veenweidegebieden in Noord- en West-Nederland ontbreken in deze data, net als de rest van het noorden en midden van ons land. Toch is die relatie tussen de verbetering van de waterzuivering, de afname van mest en bestrijdingsmiddelen en de toename van kritische insectensoorten zo hard, dat je die ook in de rest van Nederland mag verwachten.”

De grote slijkhaft. (Caenis robusta) Beeld Christophe Brochard
De grote slijkhaft. (Caenis robusta)Beeld Christophe Brochard

Volgens Zeegers van Eis valt die verbetering overigens wel in de categorie ‘laaghangend fruit’. “De situatie was in de tweede helft van de vorige eeuw natuurlijk dramatisch, qua vervuiling van het oppervlaktewater. Dieper konden we niet zinken, dus dan is het bijna logisch dat er nu een verbetering te zien is. Maar dat we nu een stukje uit een heel diep dal omhoog zijn gekrabbeld, betekent nog niet dat we zijn waar je zou willen zijn, vanuit het oogpunt van ecologisch gezond oppervlaktewater.”

Bij de opdrachtgever van het onderzoek, Stowa, rekent onderzoeker Bas van der Wal zich ook nog niet rijk. “Ja, we zijn op de goede weg. Maar alle betrokken partijen zijn het er ook over eens dat we de doelen zoals die door Europa zijn gesteld, nog niet gaan halen. In 2027 moeten we volgens de Kaderrichtlijn Water een bepaalde minimale kwaliteit van het oppervlaktewater hebben. Die Kaderrichtlijn zal zeker worden verlengd, omdat we daar nog lang niet zijn.”

Giftige cocktail

Om de doelen wél te halen, zit er volgens Van der Wal maar één ding op: “De belasting met bestrijdingsmiddelen zal nog veel verder omlaag moeten”. Hij pleit voor een veel kritischer blik op de toelating van nieuwe bestrijdingsmiddelen en ook een hernieuwde beoordeling van bestaande middelen.

“Van de 150.000 stoffen die in het oppervlaktewater kunnen voorkomen worden er maar honderdvijftig standaard gemeten. Dat is te beperkt. We moeten ons bij de beoordeling van de schadelijkheid niet blind blijven staren op de effecten van één individueel middel op een watervlo in het laboratorium, maar veel meer kijken naar de gecombineerde effecten van de giftige cocktail in de praktijk”, aldus Van der Wal. “Met een nieuw ‘ecologisch beoordelingssysteem’ zouden we een brug moeten slaan tussen de theorie van de chemici en de werkelijkheid van de sloot. Alleen dan kunnen we hopelijk verder uit het dal kruipen waar we nu wat voorzichtige eerste stappen hebben gezet.”

Lees ook:

Red de insecten, dan red je ook de wereld

Bioloog en schrijver Dave Goulson laveert tussen nachtmerrie en droom. Zonder insecten, schrijft hij in zijn nieuwe boek, gaat onze beschaving ten onder. Maar we kúnnen dat voorkomen.

De vrije val van de zweefvlieg

Niet alleen de hoeveelheid insecten neemt dramatisch af, ook de rijkdom aan soorten gaat eraan, blijkt uit onderzoek. En dat kan grote gevolgen hebben.

Ook niet-zeldzame insecten verdwijnen. ‘De hele gemeenschap stort in’

De biodiversiteit heeft flink te lijden onder de drastische teruggang van de hoeveelheid insecten. Ook niet-zeldzame soorten verdwijnen, blijkt uit nader onderzoek. “De hele gemeenschap stort in.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden