Liesbeth Brands-Hospers tussen de geiten.

Reportage Biodynamisch boeren

Het beginnen of overnemen van een biologische boerderij is haast onmogelijk. Hoe kan dat?

Liesbeth Brands-Hospers tussen de geiten. Beeld Herman Engbers

Dure landbouwgrond maakt de overname van biologische boerderijen vrijwel onmogelijk. Biodynamische geitenboerderij Hansketien werd ternauwernood gered.

‘Biologische grond moet biologisch blijven’, staat er op een aardekleurige poster die op de grond ligt bij biologische winkel De Aanzet in Amsterdam. Sinds begin dit jaar ligt deze opvallende poster ter grootte van een vierkante meter in vrijwel elke biowinkel in Nederland. De actie, die is opgezet door de landelijke Biowinkelvereniging, vraagt consumenten om te doneren voor het behoud van biologische landbouwgrond. Want hoewel de vraag naar biologische producten snel groeit (deze eeuw vervijfvoudigde de totale omzet van de biosector in Nederland tot ruim anderhalf miljard euro) is het beginnen of overnemen van een biologische boerderij in Nederland haast onmogelijk. Oorzaak: de hoge grondprijzen.

Dat merken Peter Govers en Ina Eleveld ook wanneer zij zes jaar geleden op zoek gaan naar een overnamekandidaat voor biodynamische geitenboerderij Hansketien in het Drentse dorp Mantinge. “Er waren geïnteresseerden genoeg, maar ze kregen de financiering niet rond of durfden het risico niet aan”, vertelt Govers aan de telefoon. “De grondprijs, 63.000 euro per hectare, vormt het voornaamste obstakel. De grondprijs staat niet in verhouding tot de agrarische waarde die het land opbrengt.” Govers en Eleveld worden er zo moedeloos van dat ze de handdoek in de ring gooien. “Dan maar verkopen aan een niet-biologische boer.” Die hoeft immers niet zelf het veevoer te verbouwen, zoals biodynamische landbouw, die daarom grondgebonden is.

Zodra Liesbeth Brands-Hospers in januari vorig jaar hoort dat het levenswerk van Govers en Eleveld verloren dreigt te gaan, komt ze in actie. “Ik kende de boerderij al vanuit mijn werk voor het Louis Bolk Instituut”, vertelt Brands-Hospers in een stacaravan op het erf van Hansketien. “De boerderij geldt als innovatief bedrijf in de sector: het zou echt doodzonde zijn als Hansketien zou verdwijnen.”

‘Het is twee voor twaalf’

Terwijl haar vrouw Monique crackers met huisgemaakte geitenkaas en honing smeert voor het bezoek, vervolgt Brands-Hospers haar verhaal. “Nog diezelfde week zijn we hier gaan kijken met onze kinderen.” Het gezin, dat al langer op zoek is naar een boerderij, is enthousiast en er wordt besloten om een poging te wagen om Hansketien over te nemen, samen met voormalig collega en compagnon Martijn Stam. Verkopend boer Govers waarschuwt wel dat ze moeten opschieten. Hij is al in vergevorderde gesprekken met een conventionele boer. “Het is twee voor twaalf.”

Brands-Hospers bijt zich vast in de financiering. Omdat het drietal te weinig eigen vermogen heeft, wil de bank niet helpen. Met crowdfunding bij vrienden wordt het eigen vermogen in mum van tijd opgeschroefd, maar de bank blijft het risico te hoog vinden. Groothandel Udea, al sinds jaar en dag afnemer van geitenkaas van Hansketien, schiet te hulp. Het bedrijf achter de biologische supermarktketen Ekoplaza financiert pakweg vijf van de ruim 23 hectare voor Hansketien. Ondertussen gaan Govers en Eleveld akkoord met de stapsgewijze verkoop van Hansketien. Voorlopig houden zij negen hectare in bezit. Het Nationaal Groenfonds verstrekt een lening aan de drie nieuwe eigenaren voor de resterende overnamesom. Daarover hoeven zij de eerste drie jaar geen aflossing te betalen, wel rente. Het doorzettingsvermogen van Brands-Hospers wordt beloond: Hansketien blijft behouden voor de biodynamische landbouw.

De geiten van Hansketien stormen naar binnen zodra ze het natte gras gevoeld hebben: het regent! Beeld Herman Engbers

Dick Boddeus van het Nationaal Groenfonds is de architect achter de creatieve financieringsconstructie. “Voor ons is dit een experiment”, zegt Boddeus. “Aangezien wij de bulk financieren is het vrij risicovol, maar wij zijn niet de enige die risico lopen. Udea heeft zijn nek uitgestoken en de nieuwe ondernemers hebben zelf ook hun spaargeld ingelegd. Daaruit blijkt dat iedereen vertrouwen heeft in de toekomst van Hansketien. Het is dan ook een sterk merk: de grie (halfzachte rauwmelkse kaas, red.) van Hansketien ligt in heel Nederland in de winkel.” Daarnaast prijst Boddeus de opstelling van de verkopende boeren. Boddeus: “Zij zijn akkoord gegaan met een achterstallige betaling voor de overname van hun boerderij. Ik vermoed dat ze ergens anders een betere deal hadden kunnen krijgen. Al was hun levenswerk dan wel naar de knoppen geweest.”

De Biowinkelvereniging grijpt de casus Hansketien aan om de grondproblematiek op te kaart te zetten bij consumenten. Met de campagne ‘Biologische grond moet biologisch blijven’ worden donaties verzameld voor de stichting Vrije Gronden Hansketien. Die stichting zal de grond die door Udea is voorgefinancierd overnemen, als stille vennoot deelnemen in Hansketien en daarbij de grond inbrengen in het bedrijf. Op die manier wordt Hansketien in de toekomst makkelijker over te nemen: nieuwe eigenaren hoeven dan immers minder grond aan te kopen.

Momenteel hebben zo’n vijfhonderd mensen een krappe vijftigduizend euro gedoneerd. “Dat valt tegen”, zegt Erik-Jan van den Brink, commercieel directeur van Udea. “Onze campagnes tegen het gebruik van plastic en gif sloegen enorm aan, maar de grondproblematiek van bioboeren spreekt kennelijk minder aan.”

Waarom zijn de grondprijzen zo hoog?

Toch is de grondproblematiek rechtstreeks verbonden met thema’s die consumenten wel bezighouden, benadrukt Brands-Hospers. “Hoge grondprijzen leiden tot intensivering van het landgebruik. Gevolg: verarming van bodemkwaliteit, biodiversiteit en landschap. Bovendien leidt intensivering tot problemen met dierenwelzijn, mega­stallen en voedselkwaliteit. De hoge grondprijzen zijn problematisch voor alle boeren.”

De stal van geitenboerderij Hansketien. De dieren worden gevoerd door Martijn Stam. Beeld Herman Engbers

Maar waarom zijn die grondprijzen dan zo hoog? “Grond wordt steeds meer een investering voor niet-boeren”, verklaart Miriam van Bree van branchevereniging Bionext. “En daardoor stijgen de prijzen nog sneller.” Het Financieele Dagblad berekende onlangs dat grondspeculanten in Nederland al 2300 hectare landbouwgrond hebben opgekocht in de hoop dat deze grond ooit bouwbestemming krijgt en dus veel meer waard wordt.

Vormt de creatieve financieringsconstructie van Boddeus een oplossing voor andere boeren die met hetzelfde probleem worstelen? “Laat ik eerlijk zijn: dit traject kostte veel tijd, is risicovol en is voor ons niet rendabel. We kunnen dit alleen doen, omdat we op andere projecten wel rendement maken.”

Van Bree van Bionext ziet wel iets in een samenwerking tussen het Nationaal Groenfonds en Stichting Grondbeheer. Die veertig jaar oude stichting heeft al vijftien boerderijen in bezit die ze verpacht aan biodynamische boeren, maar had onvoldoende geld in kas om Hansketien te helpen.

Volgens de nieuwe eigenaren van Hansketien moeten de grondlasten in ieder geval worden weggehaald bij boeren. “Hoe sneller dat gebeurt, hoe beter”, zegt Brands-Hospers. “In een jaar tijd is de prijs van een hectare bij ons al met tienduizend euro gestegen. Daar hebben we niks voor gedaan. Dat is toch belachelijk?”

Lees ook: 

Zo blaast Sjoerd Wartena krimpende Franse dorpen succesvol nieuw leven in

Sjoerd Wartena blaast krimpende Franse dorpen nieuw leven in door kleinschalige boeren aan land te helpen. Het succesmodel van zijn non-profitorganisatie Terre de Liens krijgt in heel Europa navolging. “De mensheid wordt nog altijd grotendeels gevoed door kleinschalige familieboerderijen.”

Topcombi: suikeroom en bioboer

Biologische boeren die hun grond ecologisch willen beheren, kunnen niets met commerciële pachtprijzen. Gelukkig zijn er steeds meer vermogenden op zoek naar een duurzaam doel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden