Het Bargerveen is eindelijk klimaatbestendig

Jan de Vries is boswachter van het Bargerveen. Beeld Reyer Boxem

Natuurgebied Bargerveen in het oosten van het land is jarig: vijftig jaar geleden kocht  Staatsbosbeheer het aan. Decennialang worstelde het veen hier met de waterstand, maar nu lijkt het klimaatbestendig.

 Bargerveen, ten oosten van Coevorden, staat bekend om zijn bijzondere natuur. Het wemelt er van de zeldzame planten en dieren. Zeer zeldzame vogels als de grauwe klauwier broeden er, je treft er nog heidehommels aan tussen de lavendelheide, veenbes, beenbreek en lange zonnedauw. Die laatste komt nog alleen in het Bargerveen voor. Ook de noordse glazenmaker en de hoogveenglanslibel die hier voorkomen, staan op de Rode Lijst van bedreigde soorten en van de rodelijstvlinder het heideblauwtje fladderen er hier maar liefst zestig- à zeventigduizend rond.

Maar wat gebeurt er als we nog meer van die gort- en gortdroge zomers krijgen? Wat blijft er dan over van die bijzondere natuur? Jans de Vries, boswachter van het Bargerveen ligt er niet wakker van. Uitkijkend over het uitgestrekte natuurgebied constateert hij: “Ons Bargerveen is stevig. Het is toekomst- en klimaatbestendig. Wat er ook gebeurt, bij ons gaat het goed.”

Een fiere uitspraak na decennia van verzuipen en uitdrogen.

Geschiedenis

De geschiedenis van dit natuurgebied begint in 1968 als Staatsbosbeheer voor 600.000 gulden bijna zeventig hectare koopt van de verveningsmaatschappij Klazienaveen. Het gebied heeft een kern van levend hoogveen dat een halve hectare groot is. De verveningsmaatschappij wint in die tijd nog volop veen, waarna de grond voor de aardappelteelt wordt gebruikt.

Het belang van de economie gaat voor. De omgeving van het natuurreservaat moet landbouwgebied worden en daarom legt het waterschap voortvarend alvast een afwatering aan, de Verlengde Noordersloot. Daardoor loopt de net verworven zeventig hectare meteen leeg en Staatsbosbeheer grijpt resoluut in. Veldwerkers stampen rondom het hoogveen letterlijk ­tientallen dammetjes in de grond. Daarmee markeren ze het begin van decennialang dammen maken, stuwen plaatsen en watergangen dichten, een proces dat pas in 2014 wordt af­gesloten.

Al snel na het plaatsen van die eerste dammen blijkt dat de ontwatering van het veen ­onverminderd door gaat. Het is die eerste jaren vechten tegen de bierkaai, want het verveningsbedrijf blijft in het Bargerveen stug ontwateren en veen winnen. De Vries: “Bovendien bleek het gebied dat we hadden ingedamd veel te klein. Hoogveen eist een stabiele waterstand en die bereik je niet in zo’n klein gebied.”

Niet zo vreemd dus dat het geknutsel de eerste twintig jaar niet het gewenste effect heeft: de oppervlakte hoogveen is en blijft een halve hectare. Toch kun je zeker niet van een totale mislukking spreken, vindt De Vries. Om te voorkomen dat het water te snel wegstroomt naar de vier meter lager gelegen landbouwomgeving legt Staatsbosbeheer een sawa-achtig dammencomplex aan. “Een mooi idee, ook al zagen we wéér geen hoogveengroei in de kern. Maar wat verder van de hoogveenkern ontdekten we opeens wel veenmossen, het prille begin van hoogveen.”

In 1997 eindigt de vervening. Een nieuwe, hogere dam wordt aangelegd, de Verlengde Noordersloot gedempt. Het dammenstelsel wordt steeds verder uitgebreid – met vallen en opstaan. Keer op keer verschuiven en verzakken dammen. Uiteindelijk lijkt de verdroging gekeerd.

Miskleun

Maar dan komt oktober 1998, een maand met 288 millimeter regen (tegen normaal ruim 80 millimeter). Dammen breken door, het Bargerveen loopt leeg, de omgeving loopt vol. Een stuw wordt gesloten en het natuurgebied verliest geen water meer.

Een miskleun: het Bargerveen verzuipt. In allerijl wordt aan de noordkant van het gebied een tijdelijk waterbekken aangelegd. “Maar het reservaat bleef te nat. Een half jaar lang. Al die jaren van pogingen tot hoogveenherstel leken in één klap helemaal voor niets”, blikt De Vries terug.

Studies volgden, met als conclusie dat er aan de randen van het veen waterbekkens moeten komen plus een hogere dam. Zo geschiedde. “Het werkt. Door de ingrepen is het verval aan de randen van het veen kleiner. Belangrijk voor een vegetatietype dat een stabiele waterstand nodig heeft.”

Aan de noord- en westzijde zijn er nu al waterbekkens, aan die aan de zuidkant en Duitse zijde wordt gewerkt. Uiteindelijk ligt het Bargerveen rondom in het water. Het hoogveen drijft op en beweegt mee met het water. Verdroging en overstroming zijn daardoor niet langer mogelijk, constateert de boswachter. En daarmee is het natuurgebied dus klimaat­bestendig.

Groeiend hoogveen

De oppervlakte hoogveenvormende mossen neemt toe. Niet alleen in de overgangszones rond de huidige hoogveenkern, ook in de waterplassen verder weg zijn al snippers levend en groeiend hoogveen te zien. “Alles bij elkaar komen we nu op enkele hectares levend hoogveen”, zegt De Vries. “Nu zijn het nog kleine brokjes, maar uiteindelijk groeien die wel aan elkaar.”

Bargerveen Beeld Reyer Boxem

In de overgangszones tussen hoogveen en water ziet De Vries ook een toenemende oppervlakte van natte heide. Ook dat vegetatietype is zeldzaam in ons land. Herstel van het hoogveen is ook van groot belang voor de inwonende planten en dieren, bijna allemaal sterk bedreigd in hun voorbestaan in Nederland.

Al met al blaakt de boswachter van vertrouwen. Door gestage grondaankopen is het Bargerveen inmiddels tweeduizend hectare groot, dooraderd met tachtig kilometer dam. En de waterwerken hebben effect. “Over honderd jaar zijn hier over een oppervlakte van honderd hectares grotere en kleinere stukken levend hoogveen aanwezig, hebben we achthonderd hectare herstellend hoogveen, achthonderd hectare waardevolle natte heide, met veel veenmos tussen het hoogveen en de buffer­gebieden met veel open water plus honderdveertig hectare schrale graslanden. Het Bargerveen kan niets gebeuren.”

Andere hoogveengebieden in Nederland

Ook beheerders van andere hoogveengebieden worstelen met verdroging. Het Wierdense Veld bij Almelo is pas eind 2016 als Natura 2000-gebied aangewezen en heeft nu vooral verdroogd hoogveen. Pogingen de grondwaterstand te verhogen hadden op plekken succes: daar komt levend hoogveen terug. Voor grootschalig herstel moeten ook andere delen vernatten, in voorjaar en zomer. 
In het Wooldse Veen ten zuidoosten van Winterswijk zijn dankzij investeringen in het watersysteem flinke oppervlakten levend hoogveen te vinden. Het duurt nog tientallen ­jaren voor het hoogveen hoog en uitgebreid genoeg is om genoeg ­water vast te houden om droge perioden te overbruggen. Dan pas is het Wooldse Veen natuurlijk klimaatbestendig.

Jubileumboek

Ter gelegenheid van het vijftigjarig bestaan van het Bargerveen heeft Staatsbosbeheer het boek ‘Bargerveen, grenzeloos groeiend’ uitgebracht. Het is voor € 25 (plus verzendkosten) te bestellen bij j.vries@staatsbosbeheer.nl.

Lees ook:

Natte landbouw helpt tegen klimaatverandering

Wanneer droge weilanden of maisakkers onder water worden gezet om er lisdodde op te telen, kan dat de uitstoot van CO2 uit veenbodems drastisch beperken. Maar de praktijk is weerbarstig.

Lisdodden en waterbuffels in de veenwei

De Nederlandse veenweiden dalen en dalen. De enige oplossing: nat boeren. Dat moet een proefproject in noordoost-Friesland duidelijk maken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden