'Gewenst: eigen keurmerk voor kweekvis per land'

Vissers takelen bakken met versgevangen panga aan boord.Beeld Henk Riswick

Kweekvis levert meer op dan rijst, weten boeren in Vietnam inmiddels. Om die ook duurzaam te kweken, is volgens onderzoeker Simon Bush meer nodig dan een Westers keurmerk.

Wie door Vietnam reist ziet op veel plekken langs wegen en velden grote vierkante gaten gegraven worden. Gaten die als vijver dienst gaan doen om vissen zoals pangasius of garnalen in te kweken, die in toenemende mate door de westerse consument worden gegeten.

Elke rijstboer die vooruit wil, denkt er over om ook zo'n vijver aan te leggen. Met kweekvis is immers veel meer geld te verdienen dan met rijst. Die wildgroei in de visteelt heeft echter gevolgen voor milieu en samenleving. Om dat tegen te gaan, is in navolging van het MSC-label voor wild gevangen vis het ASC-keurmerk opgezet. Zo kan de westerse consument met één oogopslag zien of hij duurzaam gekweekte vis koopt. Dat is geen luxe, want pangasius is inmiddels een van de best verkopende voedingsproducten in de supermarkt.

Bereidheid
De man die heeft meegewerkt aan het opzetten van het ASC-keurmerk, zet nu vraagtekens bij de reikwijdte ervan. "Het werkt, maar het heeft ernstige beperkingen. Willen we echt stappen zetten naar duurzame vis dan moeten we meer doen. Alleen ASC is te weinig", stelt de Australische visonderzoeker Simon Bush, verbonden aan de Wageningen Universiteit.

Samen met collega's schreef Bush er een studie over die recent in het wetenschappelijke tijdschrift Science werd gepubliceerd. "ASC richt zich vooral op westerse markten", zegt Bush op zijn kamer in Wageningen. "Daar is vraag naar duurzame kweekvis en is er de bereidheid om er een premie voor te betalen. Dan praat je over 12 of 13 procent van de productie. Het overgrote deel van de kweekvis blijft dus in Vietnam of wordt in de regio afgezet, China met name. Maar in die landen is helemaal geen vraag naar kweekvis die ook nog eens duurzaam is."

Bush wil zijn ogen niet sluiten voor veranderingen in die landen. "Die zijn er zeker. De opkomende middenklasse in Oost-Azië zal eisen gaan stellen aan hun voedsel. Ik heb het gevoel dat duurzaamheid een onderwerp wordt. Menu's zullen op den duur veranderen. Maar hoe lang gaat dat duren? Er moet nu een versnelling komen in duurzame productie."

ASC als maatstaf
Wil je de thuismarkten in Oost-Azië bereiken met regels voor duurzame vis dan is een andere insteek nodig, zegt Bush. "Het ASC-label wordt gezien als wereldstandaard. Binnen de overvloed aan keurmerken beschouwen Westerse supermarkten - machtige spelers in de voedselketen - ASC als dé maatstaf. Het Wereld Natuurfonds, dat mede het ASC-keurmerk heeft opgezet, richt zich bij veel visproducten op de grootste twintig producenten en hoopt daarna de rest mee te krijgen. Dat werkt behoorlijk bij pangasius. Bij die vis is de top-20 goed voor 80 procent van de productie. Bij garnalen echter zijn er zeer vele kleine producenten. Daar stelt de top-20 weinig voor."

Vier soorten - pangasius, tilapia, garnalen en zalm - vormen de kern van de kweekteelt, zo gaat Bush verder. "Bij deze soorten is de werking van ASC al beperkt als het gaat om duurzaamheid. Daaronder, dat zijn bij elkaar zo'n 250 soorten, werkt het nog veel minder. Dat zijn soorten die op de thuismarkt of regionale markt worden afgezet."

De stap in één keer naar ASC is voor veel kleine producenten te groot, wil Bush maar zeggen. Hij pleit daarom voor aanvullende regels. Die moeten vooral komen van de nationale regeringen. "Naast die ene wereldstandaard zie ik nationale standaarden als een aanvullende stap in de goede richting. Nationale overheden kunnen daarbij een belangrijke rol vervullen met wetgeving. Het idee dat overheden in ontwikkelingslanden daarin geen vuist kunnen maken, is achterhaald. Veel van deze landen hebben ervaring met zaken als milieu, voedselveiligheid en arbeidsvoorwaarden. Als ik me beperk tot kweekvis zie ik vooruitgang in bij voorbeeld de Vietnamese garnalenkweek. In bepaalde regio's, vaak te midden van kwetsbare mangrovebossen, probeert de overheid hele districten gecertificeerd te krijgen als biologisch. Dat is een belangrijk signaal."

Nationale keurmerken
Bush vindt dat het MSC-keurmerk, voor in zee gevangen vis, ook die kant op moet. "MSC haalt zijn volumes vooral bij westerse visserijen. Nog maar 7 procent van alle op zee gevangen vis is duurzaam gevangen. Wil je echt stappen zetten dan moet je naar ontwikkelingslanden toe. Daar zit de meerderheid van de visserijen. Daar worstelt MSC ook mee."

De visonderzoeker ziet een aantal geloofwaardige, nationale keurmerken voor zich, die weliswaar minder ver gaan dan de wereldstandaard ASC, maar noodzakelijk zijn om uiteindelijk alle kwekers mee te krijgen. "Vijf procent van alle voedsel die wereldwijd wordt geteeld, gaat een grens over. Voor vis ligt dat weliswaar een stuk hoger, maar het merendeel blijft toch bestemd voor de plaatselijke bevolking. Als je dus die thuismarkten kunt bereiken met nationale keurmerken dan zet je wel een grote stap richting duurzaamheid. ASC is daarvoor niet het beste vertrekpunt."

Reactie ASC-directeur Chris Ninnes
"Natuurlijk kunnen de ontwikkelingen sneller dan ze nu gaan", zegt ASC-directeur Chris Ninnes telefonisch vanuit Londen. "Er is nooit gesuggereerd dat ASC alle problemen rond kweekvis zal oplossen. Het keurmerk is geen wondermiddel. Toen we vijftien jaar terug met de discussie begonnen over een keurmerk voor kweekvis dachten we dat het alleen zou gaan om een beperkt aantal landen als Nederland, Engeland en Duitsland. Nu doen heel West-Europa, Noord-Amerika en Japan al mee. De ware test ligt in de opkomende middenklassen in groei-economieën zoals China, Vietnam en Indonesië. Daar moeten keurmerken voor duurzaamheid relevant worden. Daar zijn wel al tekenen voor."

Dat hoeft niet per se altijd via het ASC-label. "Nationale keurmerken zoals Simon Bush voorstelt kunnen een rol spelen. Uiteindelijk gaat het om een proces van verbetering. Daar zijn verscheidene modellen voor."

Het ASC zet zichzelf niet buitenspel door te hoge eisen te stellen? "ASC is pas anderhalf jaar bezig. Vijf procent van de wereldwijde aquacultuur is ASC gecertificeerd. Daar komt straks nog eens vijftien procent bij. Aan de overige 80 procent moet stevig getrokken worden. Dat kan trouwens best via ASC. Als het nodig is kan de entreedrempel verlaagd worden. Die mogelijkheid biedt het ASC-raamwerk."

Ninnes noemt het artikel van Bush en zijn collega's 'waardevol' voor de sector. "Het had echter nog beter gekund, meer diepgang kunnen krijgen, als hij zich bij ons had gemeld. Wij hadden de gaten die erin zitten kunnen opvullen."

Reactie visimporteur Harry Hoogendoorn
Het is een terechte opmerking van Simon Bush dat duurzaamheid voor alle viskwekers moet gelden, zegt directeur Harry Hoogendoorn van Queens, de grootste Nederlandse leverancier aan de supermarkten van geïmporteerde bevroren vis. "De vraag is waar ga je van uit. Wil je gelijk hoge eisen stellen of wil je minder hoge eisen en kun je daarmee een grootschalige verduurzaming in gang zetten en geleidelijk de eisen opvoeren. Volgens mij zijn de eisen rond het kweekvis-keurmerk ASC niet extreem hoog. Het is weliswaar een keurmerk waarnaar vooral westerse bedrijven vragen, maar het valt grotendeels samen met algemene eisen voor verduurzaming van de aquacultuur in de bedoelde landen. Een lokaal keurmerk zal dus amper afwijken van ASC en dus weinig toevoegen."

Hoogendoorn werkt als inkoper van pangasius en tilapia uitsluitend met het ASC-keurmerk. "Het is wel een nieuw keurmerk. Met name kleine boeren moet je enthousiasmeren om mee te doen en dan is een financiële prikkel om duurzamer te werken belangrijk. Dat moet je organiseren met scholing en andere vormen van kennisoverdracht. Daar is nog een wereld te winnen. Het kan natuurlijk altijd sneller, maar dat ligt niet per se aan de standaard die ASC heeft gezet."

Wat landen als China en Vietnam betreft ziet Hoogendoorn wel degelijk een beweging richting duurzaamheid. "Met name in China zijn er veel problemen met voedselveiligheid. Er is elke dag wel een schandaal te melden met malafide producenten. Men kijkt daardoor steeds meer naar de keurmerken die westerse supermarkten hanteren."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden