Geluidsoverlast

Gebulder van vliegtuigen zorgt voor dove vogels

Beeld Ilse van Kraaij

De herrie van vliegtuigen kan oorverdovend zijn. Niet alleen mensen hebben daar last van, ook vogels. Met verstrekkende gevolgen. 

 Vliegvelden en vogels, ze gaan zelden goed samen. Vogels kunnen gevaarlijk zijn voor vliegtuigen, maar dat geldt ook andersom: het lijkt erop dat vogels van vliegtuigen doof worden. Vooral als ze permanent nabij de vliegvelden leven, zoals de vink of winterkoning, kan dit verstrekkende gevolgen hebben. De vogels passen hun gedrag aan, ze worden kwetsbaarder voor predatie en zelfs hun voortplanting kan door het bulderend lawaai in gevaar komen.

“Een behoorlijk schokkende conclusie”, zegt Hans Slabbekoorn, onderzoeker en universitair hoofddocent gedragsbiologie in Leiden. “Vliegtuiglawaai kan dus blijvend gevolgen hebben voor onze vogels.” Slabbekoorn is een van de auteurs van het recent gepubliceerde artikel in Journal of Animal Ecology, waarvoor het gedrag van vogels op Schiphol en het vliegveld van Manchester is bestudeerd. Naast de Universiteit Leiden werkte ook Manchester Metropolitan University aan dit onderzoek mee.

Merels en koolmezen gaan hoger zingen 

Dat omgevingsgeluid invloed heeft op vogels, is bekend. Slabbekoorn bekeek al eerder de invloed van stads- en snelweggeluid op de zang van koolmezen en merels. Die gaan hoger zingen om boven het omgevingsgeluid uit te komen, stelde hij vast. Op vliegvelden is het lawaai niet continu en wisselend qua toonhoogte, maar tijdens het opstijgen zo hard dat hoog en laag zanggeluid gemaskeerd wordt.

Om het effect van dit soort lawaai te onderzoeken werden op vliegveld Manchester en Schiphol rondom de territoria van de tjiftjaffen het aantal decibellen en de duur van het vliegtuiglawaai en de toonhoogte van de vogelzang opgemeten. In ons land werd tegelijkertijd ook de zang (sterkte en hoogte) van tjiftjaffen in het rustige Meijendel opgemeten.

Slabbekoorn: “We verwachtten dat ook onder de start- en landingsbanen de tjif­tjaffen hoger zouden gaan zingen en sowieso met zingen zouden stoppen als het lawaai denderend hard is. Maar nee. De vogels zongen meestal door, ook als ze absoluut niet te horen waren. Tussen de vliegtuigen door waren ze wel hoorbaar – en kunnen wij ze dus ook opnemen – en daaruit bleek dat ze juist lager zingen.”

Is er iets met hun gehoor aan de hand?

Dat lager zingen dan normaal is volgens Slabbekoorn onlogisch. Tijdens het opstijgen en landen zou hoger zingen niet lonen om boven het extreem harde geluid uit te komen, maar lager zeker ook niet. En zodra de vliegtuigen zijn opgestegen is er geen lawaai meer en lijkt er voor de vogels geen enkele reden meer van de gebruikelijke toonhoogte af te wijken. Ze kunnen elkaar immers gewoon horen. Slabbekoorn: ”Of toch niet? Is er iets met hun gehoor aan de hand?

Bekend is dat geluid gehoorschade kan veroorzaken bij zoogdieren, vogels en vissen. Hoe harder het geluid en hoe langer de blootstelling des te groter de schade. Het geluidsniveau op een vliegveld ligt aanmerkelijk hoger dan in de stad of bij de snelweg. In de stad ligt het op 50-70 dB afhankelijk van hoe dicht je bij het verkeer of een andere lawaaibron staat. Direct naast de snelweg is het bijna heel de dag rond de 70 dB. Vliegtuigen stoten een herrie uit dat boven de 100 dB kan zijn op 100 meter afstand (beetje hetzelfde als direct naast een drilboor). Bij dergelijke herrie is korte blootstelling al voldoende voor schade. De gehoorschade ligt in toonhoogte altijd boven het lawaai dat de schade heeft veroorzaakt.

Beeld Ilse van Kraaij

Dat gegeven en vooral ook het feit dat dove mensen ook lager praten dan horende doet Slabbekoorn concluderen dat de tjiftjaffen op vliegvelden vermoedelijk doof zijn. “Ze gedragen zich in elk geval zo.”

De vogels van Schiphol zijn aanmerkelijk agressiever

De vogels van Schiphol en Meijendel bleken ook in gedrag anders. De eerste zijn aanmerkelijk agressiever naar (vermeende) rivalen dan de tweede. In beide gebieden kregen de mannetjes via luidsprekers andere mannetjes te horen. Op Schiphol reageerden ze fel door stevig en vrijwel meteen op de speaker (de vermeende rivaal) in te hakken.

Ook de Meijendelmannetjes moesten niets van de luidsprekerrivalen hebben, maar reageerden minder geagiteerd. Vanuit een soort ‘wie niet horen wil moet maar voelen’ dan wel door stress leken de Schipholvogels het gebrek respons op hun zingen te compenseren met agressie. Agressief gedrag als manier om je van je rivalen te onderscheiden.

Terug naar de eigenlijke gehoorschade. Het verlies aan gehoor komt doordat de haarcellen in het oor kapotgaan. Vogels met gehoorschade hebben ‘geluk’: in tegenstelling tot mensen en andere zoogdieren zijn vogels in staat de haarcellen te repareren. “Dat betekent dat trekvogels die op vliegvelden broeden, gedurende de winter en na een korte periode van herstel, weer kunnen horen. Terug in het broedgebied worden ze weer doof. Vogels die jaarrond in de omgeving van vliegvelden leven krijgen geen tijd om te recupereren en blijven doof en agressief. Dat kan op termijn gevolgen hebben voor de vogelbevolking.”

Beeld Ilse van Kraaij

De agressie en het doof zijn maken de vogels kwetsbaarder voor predatie – gericht als ze zijn op rivalen letten ze minder op – en laat minder tijd toe voor foerageren. Beide nadelen worden nog eens versterkt door het feit dat de mannetjes, omdat de vrouwtjes ze niet of in elk geval minder goed horen, zich fysiek opvallender moeten gedragen om toch de aandacht van potentiële partners te trekken. Meer opvallen kan onder meer door meer baltsvluchten, fraai geklapper met de vleugels of meer investeren in opvallende veren of snavels.

Kikkers zwaaien met hun lichtgekleurde handjes

Vechten, meer fysieke inspanning en aantrekkelijkheid en lager zingen dan normaal, kosten meer energie dan ‘je normaal gedragen’. “Dat alles kan ten koste van het reproductiesucces. Er kunnen sowieso ook merkwaardige gedragsveranderingen optreden. Uit onderzoek van tropische kikkers is bekend dat kikkers die naast lawaaierige stroompjes leven en dus minder goed hoorbaar zijn, dit compenseren door opeens met hun lichtgekleurde handjes te gaan zwaaien, iets dat kikkers normaliter absoluut niet doen.”

De resultaten van het onderzoek naar vogels bij de vliegvelden zijn zorgwekkend. Zo zorgwekkend dat nader onderzoek, bijvoorbeeld naar de precieze gevolgen naar de broedresultaten. Slabbekoorn is samen met zijn collega’s in Manchester bezig geld de financiering te regelen.

Lees ook: 

Vogels blijven punt van discussie rond Lelystad Airport

Vogels vormen geen risico voor Lelystad Airport, stelt de minister. Vogelbeschermers vrezen voor het lot van de dieren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden