ReportageEnergietransitie

Gasloos in een grachtenpand? Het kán

Bewoner en duurzaam ondernemer Jill Vervoort (l) laat de warmtepomp op haar balkon zien aan de Amsterdamse wethouder Van Doorninck (klimaat).Beeld De gezonde stad

Oude grachtenpanden zijn de nachtmerrie van veel aannemers. Hoe krijg je dié ooit aardgasvrij? Maar op de Amsterdamse Wallen is nu een begin gemaakt. “Als het hier lukt, dan kan het overal.”

Veel ruimte had Jill Vervoort (27) al niet op het balkon van haar huurhuis aan de Zeedijk, in het historische hart van Amsterdam. Ze kan er een leuk insectenhotel kwijt. En een kweekbak met een rek waar de tomatenplant zich aan vastklampt. Met haar laatste aanwinst erbij blijft er nog minder ruimte over om met visite in de zon te staan, of te turen over alle nokken, daken en kerken. Aan de muur hangt een vierkante, witte box. “Mijn elektrische warmtepomp”, zegt ze. Vervoort is proefkonijn. Ze hoort bij de allereerste ‘gasloze’ bewoners.

Een hoekje minder balkonruimte vindt ze dat dubbel en dwars waard. Vervoort, opgeleid als ingenieur, is voorvechter van duurzame huizen. Ze is werkzaam bij het projectbureau dat haar eigen woonwijk, de befaamde Wallen, milieuvriendelijk wil maken. En ja, dan is een woordgrap snel gemaakt. Het red light district wordt het green light district, zeggen de initiatiefnemers. Zij doen van alles om de Wallen tot een schoon, CO2-vrij domein om te toveren. Dakscans worden aangeboden: dat zijn luchtopnames die laten zien of er ruimte is voor zonnepanelen of een sedumdak, een dak bedekt met vetplantjes. Er is een toer langs hippe, duurzame winkels die een plekje innemen tussen alle kroegen, coffeeshops. In een voormalige seksshop zit nu een ‘hub’, een milieuloket voor de buurt.

Infraroodpanelen

“Wat we vooral willen laten zien is dat duurzaam wonen ook hier mogelijk is”, zegt Suze Gehem, als oprichter van de Groene Grachten betrokken bij het project. Behalve het huisje dat gasloos werd met de warmtepomp, is er om de hoek nog een andere woning van de cv-ketel afgekomen. “Daar zijn infraroodpanelen geplaatst”, legt Gehem uit. Dat zijn platen, een soort whiteboards zoals die in kantoren aan de muur hangen, die warmte uitstralen. Dat doen ze heel gericht, boven de bank, eettafel of een bureau. Ze verwarmen niet de lucht, maar alleen mensen en objecten. “Efficiënt dus”, zegt Gehem. Het is pas een klein begin, maar het toont aan dat de gaskraan in historische panden dicht kan.

Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) liet zich vorige maand nog uiterst kritisch uit over gasloos wonen. Het is veel te duur om over te stappen op duurzame technieken, was de teneur van het PBL-rapport. Het zou vaak niet renderen, zeker niet in oude huizen waarvan de isolatiegraad laag is. Dat ze bij het green light district niet graag investeringsbedragen noemen, bevestigt het idee dat het initiële kostenplaatje niet rooskleurig is. Maar toch, in ongeveer 12,5 jaar tijd is de investering wel terug te verdienen, klinkt het.

Die termijn is haalbaar door een subsidieregeling die de gemeente klaar heeft gezet. “Voor een pandeigenaar die er niet in zit voor snel gewin en bezit niet wil verkopen is dat prima.”

Monument

Tijdens de eerste koude dagen heeft de (lucht)warmtepomp zijn werk gedaan, in de bescheiden woning van Jill Vervoort (dertig vierkante meter). Toegegeven: echt bibberweer is het nog niet geweest, sinds ze geen cv-ketel meer heeft, maar deze elektrische pomp om de verwarming te voeden. “De stroom die de warmtepomp nodig heeft, koop ik groen in bij mijn energiebedrijf”, zegt ze. Want, helaas, zonnepanelen op het dak leggen mag ze hier niet. Dus zelf duurzame elektriciteit opwekken gaat niet.

Belemmeringen zijn er vaker bij het verduurzamen van historische binnensteden. Monumenten mag je vaak niet aanpassen, en breek- en sloopwerk is moeilijk langs een drukke gracht. Toch zijn er best mogelijkheden, is de ervaring van Gehem bij Groene Grachten. Er is volgens haar meestal wel een nis of nok te vinden waar een warmtepomp wel mag hangen, binnen de regels. In het gekste geval kan die zelfs ook ‘inpandig’ verschijnen. Dat kost je wel woonruimte, en mooi is anders.

Investeerders

Een voordeel in de historische wijk is er ook. Veel panden zijn eigendom van grote investeerders. Die kunnen én willen soms best wat ophoesten, om hun gebouwen modern en duurzaam te maken, comfortabel met isolatie.

Zo ging het ook in het geval van Jill Vervoorts huurhuis, met de warmtepomp. De NV Zeedijk, de eigenaar van het pand (waarin de gemeente participeert), zag het wel zitten om te investeren in duurzame huizen, klaar voor de toekomst van het Klimaatakkoord. Daarin is vastgelegd dat in 2030 1,5 miljoen Nederlandse huizen gasloos moeten worden. Richting 2050 komen alle 7 miljoen woningen aan de beurt.

Hoe die toekomst, van Amsterdam zonder aardgas, er precies uit gaat zien is nog wel afwachten. Er zijn tal van opties, om gasloos te worden richting 2030 en 2050. De gemeente wil voorlopig de oude gasleidingen in de grachtengordel laten liggen. Daar kan op termijn schoner ‘groen gas’ in worden gepompt, of groene waterstof. Meer elektrische warmtepompen plaatsen is ook een mogelijkheid. Dan moet wel zeker zijn dat het stroomnet sterk genoeg is, anders knallen de stoppen eruit. Wat ook nog kan is een warmtenetwerk aanleggen. Dat zijn dikke buizen met warm water erin. Die warmte kan komen uit allerlei bronnen: schoorstenen van fabrieken of diep uit de bodem.

Wethouder Marieke van Doorninck (klimaat) wil alle opties openhouden. Zij stippelde wel een strategie uit, om stapsgewijs van het gas af te komen in Amsterdam. “Maar we moeten nu al zeggen: zó doen we het overal. Want de perfecte techniek hebben we nu nog niet. Het is niet de bedoeling dat we over dertig jaar spijt hebben van keuzes.” Dat ze bij de Wallen niet afwachten maar – hoe klein ook – gewoon beginnen, juicht Van Doorninck toe. “De plannen voor gasloos wonen boezemen sommige mensen angst in. Dit soort pioniers laten zien dat duurzaam wonen niet iets is van groene gekkies.” Te vaak worden duurzame koplopers zo volgens haar weggezet, onterecht.

Warmte-opslag in kademuren

Expert in duurzaam wonen Andy van den Dobbelsteen, verbonden aan de TU Delft, schuift nog een extra idee naar voren voor gasloos wonen op de Wallen. “Sla warmte op in de holle kademuren”, bepleit hij. Op handige momenten, waarop kades in Amsterdam aan renovatie toe zijn, kunnen energievaten worden geïnstalleerd, om warmte op te slaan. “Het liefst duurzame, van lage temperatuur”, zegt Van den Dobbelsteen. Daarbij doelt hij niet op warmte die overblijft bij een vuile fabriek, maar bijvoorbeeld van een modern datacentrum. Zelfs uit lokaal oppervlaktewater, in het geval van Amsterdam dus de grachten, is met een pomp warmte te winnen.

“Dat zou toch prachtig zijn?”, zegt Van den Dobbelsteen. Het mooie is dat wateropslag in de kademuren warm genoeg is om de stad in de winter te verwarmen, maar tegelijk fris genoeg om op hete zomerdagen te koelen. Zuid-Europese steden hebben interesse in deze koeltechniek, merken ze bij het green light district, vanwege toenemende hittestress daar. Op papier is dat geweldig, of het in de praktijk lukt, moet blijken. “Als het hier lukt, dan kan het overal.”

Opschalen

De gaspijpen voorlopig in de grond laten liggen kan geen kwaad, zegt Van den Dobbelsteen. Mocht er een doorbraak komen in groen gas of waterstof, dan kunnen die gassen via de oude infrastructuur de huizen bereiken. Over dat scenario heeft de TU-expert wel grote twijfels. “Waterstof zal eerst naar fabrieken gaan, of vrachtverkeer.” Groen gas, geproduceerd uit mest, alg of slib, wordt slechts minimaal geproduceerd.

Om op koers te blijven voor het Klimaatakkoord moet Amsterdam technieken kiezen en opschalen, weet wethouder Van Doorninck. De stad wil het liefst al in 2040 energieneutraal zijn, tien jaar eerder dan de deadline van het ‘Parijs-Akkoord’. Dat gaat niet lukken met een vleugje groen gas hier, een warmtepomp daar.

Lees ook:

Bram Bos woont aardgasvrij, midden in Amsterdam: ‘Ik dacht vooral: kan ik het wel betalen?’

Bram Bos maakte zijn monumentale ‘Polderhuis’ aardgasvrij. Daar slaagde hij relatief goedkoop in, met een warmtepomp en isolatie.  In 2018 ging Trouw bij hem langs. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden