Analyse Klimaattaal

Gaat keiharde klimaattaal de strijd tegen global warming beslissen?

Beeld Suzan Hijink

Vervang het neutrale ‘klimaatverandering’ door ‘klimaatcrisis’ om te laten zien wat er werkelijk aan de hand is. Het is een trend in taalgebruik, maar het effect zal nog moeten blijken.

De primeur is voor Amsterdam. Het is de eerste Nederlandse gemeente die een ‘ecologische en klimaatcrisis’ heeft afgekondigd. Niet dat de opwarming van de aarde en het uitsterven van soorten in de hoofdstad heel anders uitpakt dan in de rest van Nederland. Het gebruiken van het woord ‘crisis’ moet duidelijk maken dat het nemen van maatregelen hiertegen zeer urgent is en dat het de gemeentebestuurders menens is.

In een motie, die een paar weken ­geleden een meerderheid haalde in de gemeenteraad, vroegen vier partijen aan het Amsterdamse bestuur om ‘uit te spreken dat de wereld in een klimaatcrisis én ecologische crisis verkeert’.

De gemeente zou dat standpunt actief moeten uitdragen. Met andere overheden zou Amsterdam ‘alles moeten doen wat in hun macht ligt om te zorgen dat alle economische activiteiten zich ­afspelen binnen de draagkracht van de planeet’. Daarnaast zou de stad ‘een einde moeten maken aan beleid dat ­ingaat tegen het stoppen van klimaatverandering’.

Haarlem volgde afgelopen week. Ook deze Noord-Hollandse gemeente heeft de ‘klimaatcrisis’ uitgeroepen ­omdat ‘nog maar weinig mensen daadwerkelijk doordrongen zijn van de ­urgentie van deze problemen’.

Roep om meer urgentie

Een soortgelijk appèl, begin juni per motie voorgelegd aan de Tweede ­Kamer, haalde het niet. De wens van de Partij voor de Dieren was om vanuit ­Nederland de ‘klimaatnoodtoestand’ uit te roepen, ‘een sterke erkenning van de gezamenlijke opdracht om een maximale inspanning te leveren om de ­opwarming van de aarde zo veel als ­mogelijk te beperken’. Alleen GroenLinks steunde de motie.

Het gebruiken van spoedeisender woorden voor de opwarming van de aarde en het verlies van soorten is een ­internationale trend. New York, Londen en honderden andere lokale overheden in onder meer het Verenigd Koninkrijk, de VS, Australië, Spanje, Italië en Duitsland gingen de Nederlandse steden voor. Ook nationale parlementen zetten die stap. Het Verenigd ­Koninkrijk, Ierland, en Canada hebben dit voorjaar officieel het stempel ‘crisis’ op het klimaatprobleem geplakt.

Dat verplicht nog tot niets, het uitroepen van een noodsituatie. Doorgaans hebben deze overheden wel ­tegelijk ook concrete doelen om de uitstoot fors terug te dringen en in 2050 ‘CO2-neutraal’ te zijn. Critici merkten op dat zowel het Verenigd Koninkrijk als ­Ierland en Canada nog flinke fossiele subsidies uitdelen en vroegen zich af of daar nu een einde aan komt.

Behalve bij overheden is ook uit ­andere hoeken de roep om meer urgentie te horen. Paus Franciscus, de leider van ruim een miljard katholieken, sprak ­vorige maand van een wereldwijde klimaatnoodtoestand. Actie is dringend nodig, zei de paus, te weinig doen is zeer onrechtvaardig tegenover de ­armen en toekomstige generaties die de tol zullen betalen voor klimaatverandering.

Een miljoen soorten met uitsterving bedreigd

Mede onder de vlag van de milieu-­afdeling van de Verenigde Naties hebben instituten voor hoger onderwijs overal ter wereld een brief getekend om meer actie tegen opwarming van de ­atmosfeer en uitsterving van soorten. Ook hier het gebruik van het woord ‘noodtoestand’, er moet meer geld naar klimaatonderzoek en het zoeken naar oplossingen. Meer dan zevenduizend organisaties zetten hun handtekening, maakte de VN-club deze week bekend. Daaronder universiteiten uit de VS, ­Engeland, Frankrijk, Nigeria, China en ­India. In 2030 zou de wereld al CO2-neutraal moeten zijn, is de opdracht, maar in ieder geval in 2050.

Het sterker luiden van de alarmbellen komt niet uit de lucht vallen. Het laatste rapport van het internationale klimaatpanel IPCC, van eind vorig jaar, was het meest verontrustende tot nu toe. Het tempo van opwarming gaat te hard en vrijwel alle landen doen veel te weinig om nog onder de 2 graden hoger uit te komen, zoals in het klimaatakkoord van Parijs afgesproken, stelden de wetenschappers. In mei kwam daar een onrustbarende studie over de biodiversiteit in de wereld overheen. Eén miljoen plant- en diersoorten worden met uitsterving bedreigd, constateerde het IPBES, een soort klimaatpanel voor ecologie. De natuur is bedreigd, het klimaatprobleem verergert door verlies aan biodiversiteit en de middelen van bestaan van de mens staan op het spel, waren de harde conclusies.

Actievoerders, zoals Extinction Rebellion, de Zweedse Greta Thunberg en Greenpeace, jagen de beweging om het klimaat- en ecologieprobleem in hardere taal te verwoorden verder aan. ­Extinction Rebellion hield bijvoorbeeld een begrafenismars voor klimaat en ­biodiversiteit in Amsterdam. Greenpeace startte onlangs met vakbond FNV en Milieudefensie de petitie ‘Roep een klimaatcrisis uit’. Die is inmiddels door ruim 26.000 mensen getekend.

‘Klimaatverstoring is een goede term’

Of het aanduiden van het klimaatprobleem met ‘crisis’ de wereld eerder tot daden aanzet, betwijfelt Helga van Leur. De meteoroloog, voormalige weervrouw van RTL, heeft zich de afgelopen jaren verdiept in klimaatcommunicatie. “Ik ben daar persoonlijk geen voorstander van, maar begrijp wel waarom anderen die keuze maken”, zegt Van Leur. “Mensen die overtuigd zijn van de noodzaak komen toch al in beweging. Je wilt juist de mensen meekrijgen die nog aan het spartelen zijn. Klimaatverandering kan wel een te neutraal woord zijn. Dan krijg je de ­reactie dat het klimaat altijd verandert. Ik praat zelf liever van klimaatverstoring. Dat is wat het is: een verstoring van het evenwicht. Met verstoring kun je ook makkelijker praten over de ­impact van extreem weer.”

De vraag is volgens Van Leur ook waar en wanneer je van een ‘crisis’ spreekt. “Bij extreme droogte of extreme hitte, zoals nu in India bijvoorbeeld. Maar als dat niet in Nederland aan de hand is, maakt dat het moeilijk voor ons menselijk brein om dat te begrijpen.”

Alarmerende taal kan ook verkeerd uitpakken, vindt ze. “Het kan verlammend en deprimerend werken. Mensen staan dan juist niet open voor de boodschap. Ze schieten in de weerstand en denken: ik ga lekker vliegen en vlees eten, nu het nog kan. Terwijl je met een dag minder vlees eten al bijdraagt. ­Liever geef ik mensen handelingsperspectief: wat kunnen ze zelf doen?”

Britse krant spreekt van ‘heating’, ­Nederlandse media blijven bij ­‘verandering’

Niet ‘global warming’ maar liever ‘global heating’. De Britse krant The Guardian, die veel bericht over klimaat en duurzaamheid, kwam twee maanden geleden tot de conclusie dat het gebruikelijke vocabulaire in de krant niet meer toereikend is om de toestand in de wereld aan te duiden. De krant heeft het stijlboek aangepast. Het schrijft de journalisten niet voor welke woorden ze precies moeten gebruiken, maar het stelt wel dat ‘crisis’ en ‘heating’, ofwel verhitting, de toestand beter weergeven dan ‘klimaatverandering’ en ‘opwarming’.

Klimaatverandering klinkt nogal passief, stelde de hoofdredacteur in een toelichting. De krant wil ‘wetenschappelijk precies’ zijn maar ook ‘helder communiceren over dit zeer belangrijke onderwerp’. De krant zegt de ‘straffere taal’ te volgen die wetenschappers en gezaghebbende leiders als VN-voorman Guterres inmiddels gebruiken om de ernst aan te geven.

In Nederland zeggen nieuwsorganisaties NOS en RTL geen plannen te hebben over te stappen op andere termen. “De discussie bij The Guardian hebben we met belangstelling gevolgd”, zegt adjunct-hoofdredacteur Ilse Openneer van RTL Nieuws, “maar we vinden dat de berichtgeving zo feitelijk mogelijk moet zijn. ‘Heating’ is een beoordeling. En wanneer is iets een crisis? We willen niet zelf onduidelijkheid creëren.”

Ook de NOS volgt de debatten over taalgebruik. “Op dit moment zien we geen reden om de begrippen die we hanteren met betrekking tot het klimaat te veranderen”, laat hoofdredacteur Marcel Gelauff in een reactie ­weten. “De NOS is niet activistisch en wil dat niet zijn. We zijn feitelijk en dat vind je terug in de termen die we kiezen om ontwikkelingen te typeren en te omschrijven.”

Hetzelfde geldt voor Trouw. “Als krant hebben we geen lijst van woorden die journalisten wel of niet moeten gebruiken”, zegt hoofdredacteur Cees van der Laan. “Het hangt ook af van de context waarin je taal ­gebruikt, in een commentaar kun je het zo benoemen bijvoorbeeld. We streven naar een duurzamere wereld, maar dat betekent niet dat we activistisch zijn. In je woordgebruik wil je feitelijk blijven. We ademen mee met het woordgebruik in de samenleving. Als termen als ‘crisis’ ingeburgerd ­raken, dan zie je dat terug in de krant.”

‘Niet-hernieuwbare energie’ op de beurs

Olie en gas worden vieze woorden in de Londense beursindex FTSE. De bedrijven die olie en gas oppompen, hebben voortaan het label ‘niet-hernieuwbare energie’, meldde de Financial Times ­vorige week. De verandering is bedacht om vervuilende energiebedrijven beter te kunnen onderscheiden van schone producenten.

Analisten klaagden, volgens de krant, dat de nieuwe aanduiding een sector stigmatiseert die al worstelt met zijn imago. De bedrijven zouden zo ­geassocieerd worden met de nog viezere kolenproducenten.

Onder andere Shell en BP vallen in de nieuwe categorie die eerst ‘olie- en gasproducenten’ heette. Groene energiebedrijven werden aanvankelijk aangeduid als ‘alternatieve energie’, nu als ‘hernieuwbare energie’.

Lees ook:

Het kabinet wil de kiezer vooral niet doen schrikken met klimaatacties

De ambitie van het Klimaatakkoord is groot, maar scherpe maatregelen worden vooruit geschoven. Is dat een verstandige politieke strategie?

De openbare orde verstoren is voor actiegroep Extinction Rebellion de enige manier

De Britse beweging Extinction Rebellion krijgt internationaal navolging. Deze activisten verstoren de openbare orde en eisen klimaatrevolutie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden