Ga direct door naar de zonnepanelen met dit klimaatbordspel

Aan de speeltafel in Lopik zitten onder anderen Hester Benschop (links, Rabobank), Adrie Strien (tweede van links, gemeenteraadslid) en Dick Nederend (voorzitter van Duurzaam Lopikerwaard, rechts). Beeld Jorgen Caris

Met een spel kunnen bewoners oefenen op het halen van klimaatdoelen in hun plaats. De bedenkers trekken het hele land door met hun confronterende ‘We Energy Game’. Worden het velden vol windmolens of toch dat éne strookje natuur met vrij uitzicht?

Deelnemers, nog vijf minuten!” Quasi-streng kondigt spelleider Mathieu Przybyla het einde van een ronde aan, net zoals André van Duin dat doet in ‘Heel Holland Bakt’. Het is half tien ’s avonds in Lopik. In een zaaltje van de plaatselijke Rabobank zitten twintig mensen, verdeeld in groepjes, gebogen over tafel. Ze turen op de tientallen vakjes van hun bordspel en hoppen ijverig met pionnen. Spelkaarten met symbolen – windmolens, batterijen en zonnecellen – gaan van hand tot hand. “Hoe houden we dit betáálbaar?”, roept deelnemer Jan Knopper piekerend door het zaaltje. Przybyla schiet snel te hulp.

Dit is even andere koek dan een avondje bridge. Hier voltrekt zich, op kabouterschaal, de klimaattransitie van Lopik. In het bordspel, de ‘We Energy Game’, zit de kaart van de gemeente verwerkt. Daarop moeten de deelnemers in overleg een schone energiemix samenstellen, zodat de lokale CO2-uitstoot keldert. Precies zoals dat dient te gebeuren volgens het echte Klimaatakkoord.

“Zo makkelijk is dat niet”, zegt Przybyla. Wat de ene speler score oplevert, kost de andere strafpunten. “Het spel legt botsende belangen bloot.” Dat is heel bewust, zegt de organisatie van deze spelavond, omdat het in het echt ook geven en nemen is, als een gemeente duurzaam wordt. Przybyla: “Wie lokaal zegt ‘geen windmolens hier’ moet wel een goed alternatief aandragen.”

De spelavond in Lopik, op uitnodiging van de burgerorganisatie Duurzaam Lopikerwaard, is er één uit een lange reeks. Przybyla trekt met een team van de Hanzehogeschool door het hele land, om het energiespel op locatie te spelen. Steeds met de lokale kaart erop. Dat doet hij samen met Roel van Veen, die promoveert op duurzame burgerparticipatie, en Frank Pierie, de bedenker van het spel. Gemeenteraden, burgers en bedrijven schakelen ze in. Zeker nu het Klimaatakkoord overal op de agenda staat, moeten ze meermaals per week het land in. “We zijn net een driekoppige band op tournee”, lacht Pierie. Het energiespel werd al 329 keer gespeeld, met in totaal 4752 deelnemers in acht provincies.

Deelnemer Adrie Strien is in Lopik ‘moeder aarde’. Dat is de spelpositie van het CDA-gemeenteraadslid. Zijn taak: het belang van milieu verdedigen, door zich te roeren als het misgaat. “Om te beginnen spelen we puur ­egoïstisch”, zegt spelleider Przybyla. Andere spelers moeten waken over de financiële winst, het burgerbelang, uitvoerbaarheid in de wet en het energienetwerk. Die belangen kunnen botsen, bij de keuze voor grote windmolens, energiebesparing, een megabatterij voor energieopslag of velden vol zonnepanelen. “Als het zo moet, is dit ónuitvoerbaar”, bromt Gerard van Rijk (76) uit Lopik, die als betrokken bewoner meespeelt. Iedereen moet water bij de wijn doen, om klimaatdoelen te halen.

“Geen ander thema leeft zo sterk als de energietransitie”, zegt CDA-wethouder Gerrit Spelt, deelnemer aan het spel. Dat komt vooral door het landelijke Klimaatakkoord, zegt hij. Bij de uitvoering daarvan is een centrale rol weggelegd voor gemeenten. Ze moeten samen een ‘regionale energiestrategie’ ontwerpen. Rond de stad Utrecht moeten zestien gemeenten daar samen uit zien te komen. “De vraag is: in hoeverre willen wij de energiefabriek worden voor de stad Utrecht”, zegt Spelt.

Regiogemeenten zoals Lopik hebben een boel ruimte terwijl hun energievraag bescheiden is, zegt Spelt. “Je kunt hier veel meer windmolens en zonneparken kwijt dan we zelf nodig hebben.” Tegelijk wil Lopik zuinig zijn op landschap, zegt Spelt. Bovendien lieten provincie en Rijk nog hun oog op Lopik vallen voor recreatie en het bergen van toenemend wateroverschot als gevolg van klimaatverandering. “Er spelen strijdige belangen”, zegt hij. De wethouder is blij dat de deelnemers van het energiespel daar zelf achter komen. “U kunt de energietransitie zelf oefenen.”

Toch, de eerste ronde van het energiespel gaat niet over Lopik. In plaats van de lokale kaart ligt er een tekening van een Gronings dorp bovenop. Dat is op verzoek, zegt Van Veen van de Hanzehogeschool. Het kan té gevoelig liggen om de echte gemeentekaart direct op het bordspel te tonen. Van Veen: “De discussie in het spel kan pittig zijn. Elk gebiedje heeft lokale gevoeligheden.” Die éne strook natuur, waar bewoners een vrij uitzicht willen houden. Of de betreffende boer die, tot onrust van de buren, het liefst zijn hele land vol met zonnepanelen legt. Van Veen: “Klimaatdebat is soms één brok emotie.”

Om die reden durven veel gemeenten het niet eens aan om het energiespel met bewoners te spelen, zoals in Lopik. In plaats daarvan gaan gemeenteraadsleden samen om de tafel. “U vraagt, wij draaien”, zegt Van Veen nuchter. Maar jammer is het wel, zegt hij. Want juist als er een open uitnodiging uitgaat naar alle bewoners, bedrijven en politici levert het spel goede lessen op. Zo ontdekte de ChristenUnie een keer spelenderwijs dat een BKR­-registratie het voor mensen onmogelijk kan maken om een duurzame lening aan te gaan. Klinkt logisch. “Toch was er een opmerking van een echte bewoner voor nodig om dit knelpunt bloot te leggen”, zegt Van Veen.

Die knelpunten moeten stuk voor stuk uit de weg worden geruimd, zegt Dick Nederend, voorzitter van Duurzaam Lopikerwaard. Alleen als elke regio meedoet, kan Nederland de klimaatdoelen van Parijs in 2050 halen. “Dertig jaar, dat klinkt ver weg”, zegt Nederend. “Maar kijk even naar de laatste dertig jaar. Er is weinig gebeurd.” Nederland heeft hoge duurzame energiedoelen, maar is van alle EU-landen het verst verwijderd van de realisatie, bleek deze maand. De provincie Utrecht wil in 2040 energieneutraal zijn. Lopik heeft bewust geen streefjaar. Dat is een verdedigbare keuze, zegt Nederend van Duurzaam Lopikerwaard. “De politiek kan van alles roepen, maar het blijft afwachten of het waar te maken is.” Aan de slag gaan is belangrijker dan doelen stellen, zegt Nederend. Lopik kan dat doen op allerlei manieren. De drie bestaande windmolens van energiebedrijf Eneco vervangen door nieuwe, grotere exemplaren. Akkergrond vullen met zonnepanelen kan ook.

Net als energiewinning uit GFT-afval, lauw rioolwater, de diepe bodem op 4 tot 10 kilometer. Misschien kan zelfs rivier de Lek, die langs Lopik stroomt, met een waterrad ook nog wat stroom leveren. Het moet de juiste mengelmoes worden, zegt Nederend. Om te zorgen dat Utrecht de gemeente Lopik, als achtertuin van de stad, niet gaat ‘uitknijpen’, gaat Duurzaam Lopikerwaard een burgercoöperatie oprichten. Burgers kunnen daarin meeprofiteren van de groene energiebaten. Zo strijkt een deel van de duurzame winsten lokaal neer, is het idee. Die wens leeft in meer landelijke regio’s, die de hofleverancier worden van duurzame energie aan steden die zelf geen windturbines, zonnevelden of biocentrales kwijt kunnen.

“Kan het netwerk dit nog wel aan?”, zegt deelnemer Hester Benschop van de Rabobank. Ze kijkt bezorgd neer op het bordspel. Daar stapelen de duurzame energieprojecten zich op. Het energienet moet al die energie wel kunnen behappen. Juist in landelijke gemeenten als Lopik is de vraag of dit lukt reëel. De laatste maanden krijgen ontwikkelaars van wind- en zonneparken ‘nee’ te horen, omdat het energienetwerk vol zit. Het is toegerust voor een lage energievraag. Dat speelt vooral in Groningen en Drenthe, maar meer landelijke regio’s hebben er zorgen over.

De uitkomsten van het spel zijn deels praktisch toepasbaar, zegt Pierie, die als geestelijk vader van de ‘We Energy Game’ het spel twee jaar geleden lanceerde. “Het levert meer bewustwording op dan antwoorden. Alle perspectieven komen bloot te liggen.” Dat werkt het beste, zegt Pierie, als deelnemers een rol kiezen die ver van ze afstaat. Een bankier moet voor ‘moeder aarde’ opkomen en een bewoner voor de uitvoerbare wetgeving. Het spel slaagt als alle spelers 10 punten halen.

De deelnemers in Lopik slagen aardig. Ze puffen en kreunen wel. Zeker als er veel windturbines op het bord liggen. Iedereen begint te steigeren. Het draagvlak ontbreekt aan alle kanten, klinkt het. “In Drenthe slaan ze elkaar hier haast de hersens over in”, zegt deelnemer Arie Strien. Maar meer dan 10 procent grond opofferen aan zonnepanelen ligt ook gevoelig. “Leg ze op de daken!”, zegt bewoner Van Rijk. Het blijft gemoedelijk. Maar het afrondende nagesprek is niet overbodig als afkoelmoment.  De conclusie: alleen een compromis werkt.

De vraag naar het energiespel groeit, nu het landelijke Klimaatakkoord de afrondende fase ingaat met de financiële toets. Het team laat zich graag inhuren. De betaling dekt onkosten. De rest is voor de doorontwikkeling. “Verder gaan we samenwerken met de Pabo. Zo kunnen leraren op basisscholen het energiespel klassikaal met hun leerlingen gaan spelen.”

Lees ook:

Overgewaaid uit Engeland: praten tot de buurt groen is. 

Goede voornemens stranden minder vaak als je ze levend houdt. Door erover te praten met je buren bijvoorbeeld.

Wordt er goed geluisterd naar omwonenden van windmolens? Nee, en dat is zonde

Zet bewoners die ageren tegen windmolens of gasloze huizen niet weg als ‘anti-klimaat’, waarschuwt onderzoeker Sanne Akerboom.

Nederland is rijp voor verduurzaming, maar verdeel de kosten wel eerlijk

Duurzaamheid leeft, ziet het Planbureau voor de Leefomgeving. Dus moet de overheid het ijzer smeden nu het heet is. Maar laat ze de lasten die aan verduurzaming vast zitten wel goed verdelen. Want vlees en vliegen moeten niet alleen voor de rijken worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden