Het Mooiste Nederland De IJssellinie

Fietsen langs de IJssellinie, het laatste bastion tegen de Russen

Beeld Johan Nebbeling

De val van de Berlijnse Muur op 9 november 1989 markeerde het einde van de Koude Oorlog. Bij Nijmegen kun je fietsen langs de linie die in de jaren vijftig de Russen moest stoppen.

Verwaaide wolken in een herfstlucht van aquamarijn. Groengeelbruine rietlanden doorsneden met stille waterpartijen, waarin witte reigers, als robots op stelten, een maaltje bij elkaar pikken. En achter mij de contouren van de stad Nijmegen, met prominent de bogen van de Waalbruggen die de hemelkoepel zelf lijken te dragen.

Het uitzicht vanaf de Ooijse Bandijk over het rivierenlandschap van de Waal is majestueus. Aan niets is af te zien dat dit vreedzame gebied was voorbestemd om een hels ‘oorlogstheater’ (zoals militairen een slagveld noemen) te worden. Want dit is wat ooit de IJssellinie was, het laatste bastion tegen het Rode Gevaar.

De IJssellinie, aangelegd vanaf 1950 toen de Koude Oorlog onaangenaam warm werd, was een 127 kilometer lang lint van verdedigingswerken tussen Nijmegen en Kampen. Gebouwd in het grootste geheim – behalve voor de Russen, die zelfs de namen kenden van de arbeiders.

Sluizen, slootjes, stuwen

Het idee erachter was hetzelfde als achter die andere verdedigingslinies die in de loop der eeuwen Nederland moesten beschermen: het water tot bondgenoot maken. Via een ingenieus stelsel van sluizen, kolken, slootjes, stuwen en duikers kon een groot gebied onder een circa 70 centimeter diepe laag water worden gezet om de opmars van de vijand te bemoeilijken. Bij diens moeizame tocht door het water – te ondiep om te varen, te diep om te rijden – zou hij vanuit forten, bunkers en kazematten onder vuur worden genomen.

Beeld Johan Nebbeling

Op papier klonk het goed, maar het is zeer de vraag of de IJssellinie de legers van het Warschaupact had kunnen tegenhouden of hun opmars zelfs maar had kunnen vertragen. De Sovjet-Unie had vlak achter de voormalige Duits-Duitse grens een immens staand leger paraat, dat – als het bevel uit Moskou was gekomen – binnen een paar dagen de Rotterdamse haven had kunnen bezetten.

Wij – het Westen – waren kansloos tegen die overmacht. Alleen atoombommen hadden het Rode Gevaar kunnen tegenhouden. Met een atoomoorlog werd destijds dan ook ernstig rekening gehouden. Op tal van plaatsen werden ‘atoombunkers’ aangelegd waar de burgerbevolking kon schuilen en ondergrondse noodhospitalen waar de gewonden konden worden verpleegd. Over wat de overlevenden zouden aantreffen als ze hun schuilplaatsen zouden verlaten, werd minder nagedacht.

Buiten gebruik

Goddank barstte de hel nooit los, al scheelde het soms weinig. In 1964 werd de IJssellinie buiten bedrijf gesteld en deels onttakeld. Nu loopt langs een deel van wat rest van de IJssellinie een fietstocht.

Een leuk idee, maar de route vraagt veel van de fantasie van de fietser. Zo heel veel concreets is er nou ook weer niet van over: een ondergrondse atoomschuilkelder (er konden liefst 100 mensen in!), een noodhospitaal, een commandocentrum (alle niet-toegankelijk), een stuk of wat betonnen kazematten, bunkers en ingegraven tankposities en een paar delen van een met asfalt bedekte ‘Defensiedijk’.

De route-informatie is erg summier, maar belooft bordjes met QR-codes langs het traject, die je kunt scannen met je mobieltje, waarna je daarop aanvullende informatie krijgt voorgeschoteld. Maar óf die bordjes met QR-codes zijn verdwenen óf ik ben te kippig om ze op te merken, want ik kom er onderweg maar een tegen die, als ik de code scan, nogal beperkte informatie geeft.

Beeld Johan Nebbeling

Erg? Ach, eigenlijk niet. In dit fraaie rivierenpanorama raakt het thema van de fietstocht al snel op de achtergrond. Wie denkt er nog aan oorlogsgeweld als hij de Millingerwaard betreedt? Een 800 hectare groot oerlandschap waar konikspaarden en gallowayrunderen vrij spel hebben. De voor Nederlandse begrippen woeste natuur is niet spontaan ontstaan, maar – het blijft Nederland – achter de tekentafel ontworpen. Schattig ook, dat Laurentiuskerkje, een rijksmonument uit de dertiende eeuw en het enige buitendijkse godshuis van Nederland. Het pleintje ervoor is vernoemd naar de populaire zielenherder van de parochie, de deze zomer vertrokken pastoor E.R. Smits.

Voetgangerspontje

Vervelender is dat de routemakers hebben verzuimd te vermelden dat het fiets- en voetgangerspontje tussen de Millingerwaard en Doornenburg niet vaart na 30 september. Dat betekent: terugkeren naar Nijmegen of een kilometer of tien omfietsen en via pontjes bij Millingen en Pannerden aan de overzijde van de Waal de route voortzetten.

Ik kies voor het laatste, waarbij ik mazzel heb dat ik net op tijd ben voor het pontje bij Millingen dat in deze tijd van het jaar eens in de twee (!) uur de oversteek over de Rijn maakt. De veerpont over het Pannerdenschkanaal vaart frequenter.

Ik had graag de voormalige luchtwachtpost boven op Fort Panningen bezocht, waar ‘vrijwilligers’ in de jaren vijftig speurden naar naderende vijandige vliegtuigen. Maar het zit me niet mee vandaag – het fort is gesloten. Wel pik ik nog een stukje Defensiedijk mee en dan komt de vinex van Lent in zicht. Ook vanaf de overkant maken zon, wolken en water het uitzicht op de oude stad Nijmegen adembenemend.

Beeld Johan Nebbeling

Praktisch

De Koude Oorlogfietsroute langs de voormalige IJssellinie is 38 kilometer lang. De route (nummer: 144516) is gratis te downloaden op route.nl. Met de app van route.nl (voor iPhone en Android) krijg je er een uitstekende live navigatie bij. Horeca is er op diverse plaatsen onderweg.

Lees ook:

Voor Het mooiste Nederland probeert de redactie van Trouw de mooiste fiets- en wandelroutes door Nederland uit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden