Actievoerders bij de rechtbank in Den Haag waar Milieudefensie samen met zes andere organisaties de zaak heeft aangespannen tegen Shell.

AnalyseJuridische procedures

Er zijn al 1710 klimaatzaken aangespannen, maar die tegen Shell blijft uniek

Actievoerders bij de rechtbank in Den Haag waar Milieudefensie samen met zes andere organisaties de zaak heeft aangespannen tegen Shell.Beeld ANP

Vandaag is de laatste zitting in de rechtszaak van Milieudefensie tegen Shell. De rechtszaak is uniek in zijn soort, maar wereldwijd barst het van de klimaatzaken.

De teller staat op 1710. Zoveel klimaatzaken hebben rechters nu wereldwijd in behandeling. De milieudesk van de Amerikaanse Columbia Law School turft ze allemaal. De rechtszaak van Milieudefensie, andere duurzame organisaties en zeventienduizend burgers tegen het oliebedrijf Shell, die vandaag de laatste zittingsdag beleeft, staat ertussen. Is die zaak wel zo ‘uniek’ als Milieudefensie beweert?

Zeker wel, reageert Jan van de Venis, die als specialist mensenrechten bij JustLaw alles weet van zaken die draaien om milieu en daarin zelf juridisch adviseert. “Wat Milieudefensie probeert, Shell rechtstreeks verantwoordelijk houden voor klimaatschade en tot een koerswijziging verplichten, gebeurde op deze manier nooit eerder.” Toch past het aanklagen van Shell wel in een brede trend. Burgers, milieuclubs, steden, staten, jongeren en eilanden, allemaal proberen ze via het recht maatregelen tegen de uitstoot van broeikasgassen af te dwingen. “Dat gebeurt op allerlei manieren, met grote variatie in de eis en de juridische onderbouwing”, zegt Van de Venis.

Andere eisers halen inspiratie uit het poldervonnis

In de VS, waar de meerderheid van de 1710 klimaatzaken speelt, ziet de expert soms gortdroge procedures. “De strijd tegen grote vervuilers gebeurt in de VS vaak met klachten over hun ‘governance’.” Door hun milieuboekhouding en gebrekkige verslaglegging onderuit te schoffelen hopen aandeelhouders en aanklagers de rookpluimen van fabrieken stil te leggen, booractiviteiten stil te leggen of schadevergoeding te eisen. De kwetsbare eilandstaat Tuvalu gooit het over een andere boeg. “Eilandbewoners eisen daar onder meer dat hun unieke culturele waarde moet worden beschermd.” Als dat slaagt, moet klimaatverandering aangepakt worden, verklaart Van de Venis. “Want dit is een van de eilandstaten die door zeespiegelstijging bijna verzuipen.”

Dat jongeren steeds vaker een drijvende kracht zijn achter klimaatzaken, zoals in de VS en Portugal, valt Van de Venis op. “Dat zie je in veel landen, kijk naar de Zuiderburen.” In België is de beweging van klimaatstakers betrokken bij een rechtszaak tegen de overheid, omdat die te weinig zou doen tegen de klimaatcrisis. De eis is dat de uitstoot snel omlaag gaat. Die zaak doet natuurlijk direct denken aan de beroemde ‘Urgenda-uitspraak’ uit 2015, waarmee klimaaticoon Marjan Minnesma erin slaagde om de Staat ter verantwoording te roepen. De CO2-uitstoot moet snel omlaag, bekrachtigde het Hof.

“De winst van Urgenda heeft internationaal enorm veel losgemaakt”, zegt Van de Venis. “Er zijn snel veel klimaatzaken bijgekomen.” Hij wil niet beweren dat alle klimaatzaken eruit voortvloeiden, maar vaak halen de eisers elders inspiratie uit het poldervonnis. “Milieuactivisten in ontwikkelingslanden vinden het hoopgevend dat deze uitspraak juist uit ons rijke, vervuilende land kwam.” De juridische gronden waarmee Urgenda succes boekte, gebruiken zij kwistig. Het ‘kelderluik-arrest’ bijvoorbeeld. In die uitspraak werd een frisdrankleverancier in 1965 door de rechter verantwoordelijk  gehouden voor de val die een kroegbezoeker maakte in het open gat van een kelderluik, die de frisdrankman open had laten staan. Dit is in het milieurecht van toepassing wanneer een bedrijf blijft vervuilen (het luik niet afsluit) en zo grote klimaatrisico’s neemt (iemand kan in het luik vallen).

‘Rechters zijn érg voorzichtig’

Een gemene deler bij klimaatzaken in de wereld is de discussie die erop volgt, zegt Van de Venis. “De vraag klinkt: gaat de rechter wel over klimaatkeuzes?” Volgens de expert is de rechter, binnen de trias politica, bij uitstek geschikt om te toetsen of overheden hun beloofde milieudoelen nakomen. “Ik zie nog nergens dat rechters daarin te ver gaan.” Milieudefensie verloor bijvoorbeeld een zaak, waarin de organisatie eiste dat Nederland de internationale WHO-normen zou halen, door vuile stoffen te weren.

“Rechters zijn érg voorzichtig”, zegt Van de Venis. De Urgenda-zaak was baanbrekend, maar ook daar koos de rechter de ondergrens van de eis, door 25 procent vermindering van broeikasgas op te leggen aan de Staat. Dat de VVD in haar verkiezingsprogramma 2021 speelt met het idee om ‘activistische’ klimaatzaken bij de rechter weg te houden, keurt Van de Venis sterk af. “Dan torn je aan fundamentele rechten.”

Ondanks de vele klimaatzaken die al spelen, verwacht Van de Venis er nog meer, omdat overheden traag handelen. Hij signaleert dat er door pioniers als Urgenda en Milieudefensie jurisprudentie ontstaat. Ook expertpanels van de Verenigde Naties dringen steeds meer aan op toepassing van mensenrechten, zoals het recht op leven, als het om klimaatgevaren gaat. Er bestaat een nog vrijwel onbenutte, maar kansrijke manier om rechtszaken te voeren voor een beter milieu, weet Van de Venis. “De overheden aanspreken, met als eis dat die voorkomt dat bedrijven het milieu vervuilen en onze mensenrechten schenden. Die plicht heeft de overheid.” Mocht de poging van Milieudefensie in de Shell-zaak mislukken, zou dat volgens hem alsnog succes kunnen opleveren.

Macron wil referendum na pijnlijke klimaatzaak

Frankrijk is de geboortegrond van het Parijse Klimaatakkoord, maar de regering kreeg onlangs een pijnlijke tik op de vingers. De Franse Raad van State oordeelde in een voorlopig vonnis dat de overheid onvoldoende beleid voert tegen klimaatverandering.

Frankrijk miste al diverse klimaatdoelen. De zaak was aangespannen door de Franse kustgemeente Grande-Syn­the, die bedreigd wordt door de zeespiegelstijging. De regering-Macron moet binnen een paar maanden verbetering tonen, aldus de rechter.

Mede als reactie op het verlies bij de hoogste bestuursrechter lanceerde president Macron deze week het plan om een volksraadpleging te houden. Daarin wil hij de Fransen vragen of klimaat, milieu en biodiversiteit in artikel 1 van de grondwet moet komen te staan, zoals Macron wil. Het voornemen tot zo’n referendum is een unicum. Wat meespeelt is dat Macron de hete adem van de groene oppositie in zijn nek voelt. 

Spoedig uitspraak in Noorse zaak tegen olieboringen

Ook in Noorwegen loopt een langdurige zaak, bekend onder de naam ‘The People vs. Arctic Oil’. Die is in 2016 aangespannen door onder meer Greenpeace nadat de Noorse overheid toestemming aan bedrijven had gegeven om in een nieuw deel van de Barentszzee op tien plekken op zoek te gaan naar olie.

Bij de zaak zijn ook organisaties van jongeren en grootouders voor het klimaat betrokken. Nieuwe boringen toestaan is in strijd met de Noorse Grondwet, betogen de eisers. Daarin staat dat de Noorse overheid niet alleen voor huidige generaties zorg moet dragen maar ook voor toekomstige. De zee verder openstellen voor fossiele bedrijven is bovendien in strijd met het Klimaatakkoord van Parijs dat Noorwegen geratificeerd heeft, is een ander argument.

Daarnaast is Noorwegen verantwoordelijk voor de uitstoot die bij de verbranding van Noorse olie vrijkomt, vinden de eisers, ook als die grotendeels naar het buitenland gaat en daar wordt opgestookt. Begin dit jaar trok de Noorse Staat aan het langste eind in de zaak.

Trage zaak in België volgend jaar voor de rechter

Al zes jaar geleden spande de club ‘Klimaatzaak’ een soort Urgenda-zaak aan in België. Een langdurig traject, vertraagd mede door de taalkwestie (Frans of Nederlands; het is Frans geworden) en corona.

De behandeling van de zaak is nu gepland in maart 2021. Gesteund door zo’n 60.000 mede-eisers stoelt ook deze casus op het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens. Daarnaast doet Klimaatzaak, net als Urgenda, een beroep op het aansprakelijkheidsprincipe, de zorgplicht van de staat jegens de burgers. Roger Cox, advocaat voor Milieudefensie in de zaak tegen Shell en eerder voor Urgenda, was als adviseur betrokken.

Klimaatzaak eist dat de Belgische overheid zich aan doelstellingen committeert die in lijn zijn met het Klimaatakkoord van Parijs en dus koerst op opwarming van liefst maximaal 1,5 graden. België zou harde percentages voor 2025, 2030 en 2050 moeten vastleggen om daaraan te voldoen. Klimaatzaak hoopt dat de uitspraak van de Nederlandse Hoge Raad in de Urgendazaak een inspiratiebron vormt.

Europese Hof behandelt zaak van Portugese jongeren 

Zes Portugese jongeren hebben een klimaatzaak aangespannen tegen maar liefst 33 landen. Vorige maand werd bekend dat ze hun zaak inderdaad kunnen bepleiten bij het Europese Hof voor de Rechten van de Mens. De jongeren, in de leeftijd van 8 tot en met 21 jaar, stellen dat de landen niet genoeg klimaatbeleid hebben gevoerd om de toekomst van hun generatie veilig te stellen.

De uitstoot is nog bij lange na niet genoeg verminderd om gevaarlijke opwarming tegen te gaan. Ze richten hun juridische pijlen op 27 EU-landen en daarnaast op onder meer Groot-Brittannië, Rusland en Noorwegen. Klimaatverandering vormt een toenemende bedreiging voor hun fysieke en mentale welzijn, constateert de groep.

Ze willen dat landen wettelijk verplicht worden de emissies terug te dringen. Een deel van de eisers komt uit de regio Leiria die afgelopen jaren geteisterd werd door hittegolven en bosbranden. In 2017 kwamen meer dan 100 mensen in het gebied om. Afgelopen juli was de heetste in negentig jaar. 

Lees ook:

Als wij geen olie pompen doet een ander het wel, zegt Shells advocaat in unieke klimaatzaak Milieudefensie

Milieudefensie sleepte twee weken gelede Shell voor de rechter om een schone koers te eisen. Dat is onterecht en zinloos, reageerde het oliebedrijf.

Roger Cox: Juridisch brein met een grenzeloze missie

Als een komeet schoot advocaat Roger Cox in 2015 omhoog in de Trouw Duurzame 100. Hij wist de rechtbank zover te krijgen het Nederlandse klimaatbeleid als laks te bestempelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden