Biodiversiteit

Er is nog hoop voor bedreigde soorten, maar dat vraagt nogal wat

Beeld Thijs van Dalen

Als we onze samenleving zo reorganiseren dat duurzaamheid de norm is, valt de neergaande lijn van de biodiversiteit nog om te buigen.

Het goede nieuws: er is nog hoop voor een miljoen met uitsterven bedreigde soorten. De neergang stoppen kan grotendeels met maatregelen die alle landen wereldwijd al eerder hebben afgesproken. Het slechte nieuws: dan gaat de wereld wel volledig op zijn kop. Heel kort door de bocht is dat de kern van een artikel dat vandaag verschijnt in het toonaangevende wetenschappelijke blad Nature.

Bending the curve is het voorzichtig positieve antwoord van wetenschappers van het Weense Internationaal Instituut voor Toegepaste Systeemanalyse (Iiasa) op de conclusie van het Ipbes, het VN-platform voor biodiversiteit en ecosysteemdiensten. Het Ipbes waarschuwde vorig jaar dat een miljoen (van de acht miljoen) dier- en plantensoorten dreigen uit te sterven, door toedoen van de mens. De vernieling van ecosystemen heeft directe gevolgen voor de voedselvoorziening, het water en de (schone) lucht. Om het tij te keren moet de natuur veel beter worden beschermd en het voedselsysteem op de schop. 

Er is een ‘transformatieve verandering’ nodig, stelde Ipbes vorig jaar. Dat betekent dat we de samenleving zo moeten reorganiseren dat duurzaamheid voortaan de norm is, vat ecoloog Patrick Jansen samen. In feite is dat ook de uitkomst van het Iiasa-onderzoek, zegt deTrouw-columnist en universitair hoofddocent in Wageningen. Het economisch onderzoeksinstituut van zijn universiteit deed daarvoor een deel van het rekenwerk, net als het Planbureau voor de Leefomgeving.

Zeven scenario’s

Het Iiasa-onderzoek behelst zes ‘knoppen om aan te draaien’ om te kijken of de wereldwijd afgesproken klimaatdoelen voor 2050 haalbaar zijn, legt Jansen uit. In het onderzoek zijn zeven scenario’s geschetst, waarin op diverse manieren aan die knoppen is gedraaid: los van elkaar, in combinaties en allemaal tegelijk. Dat laatste heeft het beste effect: de neergaande lijn van de biodiversiteit is daarmee in de tweede helft van deze eeuw daadwerkelijk om te buigen.

Die zes knoppen zijn twee aan twee in drie parten verdeeld. Het eerste part gaat om het intensiveren van landgebruik en een groei van de wereldhandel. Met een Nederlandse blik lijkt dat vreemd, zegt Jansen, want hier zorgt intensieve landbouw juist voor een verlies aan biodiversiteit en zorgt meer handel voor meer vervoer en dus vervuiling. Maar op wereldschaal betekent intensivering en productie, daar waar dit het efficiëntst kan, dat minder land nodig is voor de productie van voedsel.

De tweede set knoppen zorgt voor het terugdringen van verspilling en het terugbrengen van het gebruik van dierlijke eiwitten. Hoe meer aan deze knoppen wordt gedraaid, hoe beter. Ook hier is het gebruik van grond cruciaal: hoe minder dieren, hoe minder land er nodig is om voedsel te verbouwen. Dat staat nog los van gezondheidswinst. Er sterven momenteel wereldwijd meer mensen aan welvaartsziekten dan door ondervoeding, zegt Jansen.

Rechtstreekse bescherming

Met de derde set knoppen is veruit de grootste klapper te maken. Hier gaat het om rechtstreekse bescherming van de natuur door liefst 40 procent van het grondgebied op aarde aan te wijzen als beschermd gebied. Alle overgebleven wildernissen moeten onder die bescherming vallen, dus ook de Amazone, Alaska en delen van Siberië. Daarnaast, en dat is de zesde knop, moet door de mens uitgeputte grond weer worden hersteld en teruggebracht tot natuur.

Het draaien aan de knoppen luistert nauw, legt de Wageningse econoom Hans van Meijl uit, die aan de studie meewerkte. “Als je natuurgebieden wilt beschermen heb je minder grond over voor landbouw. En dan stijgen de voedselprijzen, terwijl we juist steeds meer mensen moeten voeden. Dus als we ons voedselsysteem veranderen, moeten we tegelijk ook de natuur beschermen.”

Als we alle zes de zeilen bijzetten, valt het massale uitsterven van soorten nog te stoppen of tenminste flink te reduceren, concludeert Jansen uit het Iiasa-onderzoek. Mogelijk kunnen enkele bijna met uitgestorven soorten op termijn wel van de rode lijst af. “Puur de boodschap dat we de neergang kunnen ombuigen stemt hoopvol.”

Maar dan moet er nogal wat gebeuren. De bosbranden in de Amazone zijn, volgens metingen van de Nasa, erger dan in voorgaande jaren en de Braziliaanse president lijkt meer op de hand van bedrijven die goud, delfstoffen en hout uit het gebied willen halen dan bij de naleving van gemaakte klimaatafspraken. Intussen knabbelt zijn Amerikaanse collega omwille van olie en gas aan de bescherming van natuurreservaat Alaska. Intussen gaat het uitsterven van soorten in een tempo dat vergelijkbaar is met de golf waarin de dinosauriërs zijn verdwenen, waarbij nu de oorzaak ligt bij de mens.

Acht lokale initiatieven om de soortenrijkdom in Nederland te herstellen, hebben geld gekregen van de stichting Deltaplan Biodiversiteit. De stichting, twee jaar in het leven geroepen om de teloorgang van planten en diersoorten te stoppen, deelde zo in totaal 200.000 euro uit.

Duizend bloemen is een initiatief uit de regio Olst-Wijhe, dat erop gericht is de plaatselijke landbouw op natuurlijke wijze te verrijken, door inheemse planten te zaaien en bloemrijke akkerranden aan te leggen. Daardoor krijgen insecten en vogels ruimte om hun populaties te herstellen en naar de regio terug te keren.

Salland Biodivers, een samenwerkingsverband van burgers en boeren, draagt bij aan het herstellen van de biodiversiteit door in de omgeving van Olst-Wijhe en Raalte glooiingen in het landschap te creëren en te versterken. Ook wil het initiatief ‘stapelmuurtjes’ van snoeihout aanleggen, waarin insecten en andere dieren zich ongestoord kunnen nestelen.

Groene Verbindingen Hondsrug Haren werkt samen met Landschapsbeheer Groningen om gebieden die van belang zijn voor de lokale biodiversiteit te markeren en kennis over het lokale ecosysteem onder bewoners te vergroten, om zo de plaatselijke natuur effectief te beschermen. Ook zullen door de stichting groene akkerranden en bijenvelden worden aangeplant.

Kilometers Bloemrijke Oevers uit Zuid-Holland gaat zich inzetten voor het verrijken van slootoevers met bloemen en andere flora, om zo de natuurlijke verbindingen in het buitengebied te versterken en meer vogels en insecten naar de regio te lokken. De initiatiefnemers gaan de lokale bevolking en bedrijvensector begeleiden in dit proces.

Het project Bloeiend Nieuwegein richt zich op het verhogen van het bloemenaanbod in Nieuwegein, door grasstroken en verharding om te zetten naar bloemenweides. Bovendien willen de initiatiefnemers er een groen lesprogramma aan koppelen, met als doel basisschoolleerlingen uit de gemeente kennis op te laten doen over het belang van biodiversiteit.

Hoeksche Waard Zoemt richt zich op het aanleggen van een gecoördineerd netwerk van ecologisch beheerde bermen, oevers, akkerranden en dijktaluds, dat natuurgebieden, dorpen en buurtschappen in de Hoeksche Waard, ten zuiden van Rotterdam, met elkaar verbindt. De bedoeling is dat het netwerk zich uiteindelijk over het hele eiland zal verspreiden.

Bedrijventerreinen die Bruisen uit het Gelderse Wapenveld is een initiatief met als missie bedrijventerreinen te vergroenen. Volgens de initiatiefnemers levert dat niet alleen veel op voor de biodiversiteit, maar ook voor de vitaliteit, creativiteit en productiviteit van werknemers. In Wapenveld loopt al een pilot op het terrein van bedrijf Leadax.

Patrijs in het Bentwoud uit Waddinxveen tracht de biodiversiteit, in het bijzonder de patrijzenstand, te vergroten in de door landbouw gedomineerde omgeving. Dit wil men bereiken door de aanleg van struiken, het afsluiten van ‘bloemencontracten’, het vergroten van het bewustzijn onder de plaatselijke bevolking, en het stimuleren van insectvriendelijk landbouwbeheer.

Lees ook:

Twee derde van de dierenpopulatie is verdwenen – en dat is ook slecht nieuws voor de mens

Het aantal dieren neemt razendsnel af, waarschuwt het Wereld Natuur Fonds donderdag. Door toedoen van de mens staat de natuur onder grote druk, en dat is ook slecht voor de mens zelf.

We gaan uit naam van de economie de natuur met een kettingzaag te lijf. Zeven breekijzers om het anders te doen.

De pandemie toont aan dat andere waarden dan die van de markt belangrijker zijn dan we dachten. Laten we een nieuw pad inslaan, betoogt hoogleraar duurzaam ondernemen Jan Jonker in de jaarlijkse Duurzame Troonrede.

Biodiversiteitsverlies leidt tot grote financiële risico’s

Net als klimaatverandering bedreigt verlies van biodiversiteit de waarde van beleggingen. Financiële instellingen moeten daar meer oog voor krijgen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden