null Beeld

ColumnVincent Wil Zon

Er dreigt een nieuwe financiële crisis door overgewaardeerde gas- en kolencentrales

De wereld stevent af op een nieuwe financiële crisis als niet snel de waarde van gas-, kolen- en kerncentrales wordt verlaagd. Zon, wind en batterijen prijzen de centrales uit de markt en daardoor dreigt in 2030 een strop van zo'n 1000 miljard euro.

Die waarschuwing uit RethinkX, de denktank van onder meer Tony Seba, een analist die al jaren in hoog aanzien staat in de energiewereld. Hij trekt een parallel met 2008, toen 1700 miljard euro aan woninghypotheken overgewaardeerd bleken. Toen die zeepbel uiteenspatte, moesten banken massaal met overheidsgeld van de ondergang worden gered, wat de wereld in een zware economische crisis stortte. Dit kan binnen tien jaar opnieuw gebeuren als we blind blijven voor de enorm snelle waardevermindering van fossiele elektriciteitscentrales, aldus RethinkX.

Benutting ver overschat

In hun rapport ‘Rethinking Energy - The Great Stranding’ hebben Seba en co-auteur Adam Dorr gekeken naar de benuttingsgraad van fossiele centrales. Die benuttingsgraad, capaciteitsfactor in vaktaal, geeft aan hoeveel procent van de maximaal mogelijke uren een centrale daadwerkelijk stroom levert. Technisch gezien kunnen die centrales 24 uur per dag en zeven dagen in de week werken, op een beperkte jaarlijkse onderhoudsperiode na en wat minder productie in weekeinden en dergelijke. De capaciteitsfactor werd daarom door analisten steevast op 85 tot 90 procent geschat.

Die capaciteitsfactor is van groot belang voor investeerders. Als een nieuwe centrale bijna volcontinu stroom kan produceren, dan wordt er veel stroom geleverd en is die stroom relatief goedkoop te maken. De centrale wordt dan heel concurrerend en dat rechtvaardigt miljardeninvesteringen in nieuwe centrales. Op basis daarvan is de afgelopen tien jaar bijvoorbeeld voor zo'n 2000 miljard (2 biljoen) euro in fossiele centrales geïnvesteerd. En ook nu nog wordt er wereldwijd voor honderden miljarden aan centrales gebouwd. Het geld komt veelal van banken, pensioenfondsen en andere grote investeerders.

De benuttingsgraad, capacity factor, van Amerikaanse kolencentrlales daalt al jaren en over een paar jaar zullen de centrales hooguit 10 procent van hun beschikbare tijd stroom gaan leveren. Beeld RethinkX
De benuttingsgraad, capacity factor, van Amerikaanse kolencentrlales daalt al jaren en over een paar jaar zullen de centrales hooguit 10 procent van hun beschikbare tijd stroom gaan leveren.Beeld RethinkX

Maar de capaciteitsfactor is al lang geen 85 procent meer. Het is nu eerder 40 procent en holt de komende jaren naar maximaal 10 procent, stellen Seba en Dorr. Sinds 2010 maken zonnepanelen en windturbines steeds meer stroom. De kosten daarvan zijn de afgelopen vijf jaar onder die van de kosten van gas-, kolen- en kernstroom gezakt en dalen in hoog tempo verder.

Kolenstroom leverde altijd zo'n 5 tot 7 eurocent per kWh op en voor de komende decennia werd gerekend op stabiele prijzen. Maar zonne-energie in Spanje kost nu gemiddeld nog slechts 2,5 cent en in de Arabische woestijn zelf minder dan 1,5 eurocent. Ook wind-energie is nu goedkoper dan fossiele stroom. En zelfs de combinatie van zonne- en windenergie met een batterij komt nu goedkoper uit dan fossiele energie.

Spiraal des doods

Daardoor wordt er steeds minder stroom van fossiele centrales afgenomen. Technisch kunnen ze wel leveren, maar ze zijn vaak niet meer concurrerend en niet nodig. Terwijl de centrales minder stroom kunnen leveren, gaan hun vaste lasten (rente, afschrijving, onderhoud) gewoon door. Die kosten moeten gedekt worden door minder geproduceerde kWh's, waardoor die stroom duurder wordt. En dat zorgt ervoor dat ze zichzelf nog vaker uit de markt prijzen, nog minder stroom kunnen leveren die nog duurder gaat worden. Een neerwaartse spiraal die snel naar een nulpunt leidt. Tegelijkertijd wordt stroom uit zon, wind en batterijen steeds goedkoper, wat de neergang van de fossiele energiemarkt nog extra zal versnellen.

De stroomkosten van Amerikaanse kolencentrales en van wind- en zonne-energie. De kosten van kolenstroom zijn niet van 10 naar 8 dollarcent gedaald, maar inmiddels naar dertig dollarcent per kWh gestegen. Bij zon en wind is dat nu nog slechts 3 à 4 dollarcent. Beeld RethinkX
De stroomkosten van Amerikaanse kolencentrales en van wind- en zonne-energie. De kosten van kolenstroom zijn niet van 10 naar 8 dollarcent gedaald, maar inmiddels naar dertig dollarcent per kWh gestegen. Bij zon en wind is dat nu nog slechts 3 à 4 dollarcent.Beeld RethinkX

De kostprijs van kolenstroom in de VS was in 2010 10 dollarcent per kWh en energie-agentschappen voorspelden dat die in 2020 gedaald zou zijn naar 8 cent. Zonnestroom kostte in 2010 40 dollarcent en dus leek er niets aan de hand voor de kolencentrales. Maar in 2016 kostte zonnestroom nog maar 6 dollarcent en in 2020 was dat in de VS al gezakt naar 4 cent. Windenergie werd in 2011 al goedkoper dan kolenstroom. Kolencentrales konden steeds minder stroom kwijt, die daardoor in feite steeds meer ging kosten. De 10 cent van 2010 waren in 2016 al verdubbeld en vorig jaar was de kostprijs naar 30 cent gestegen. In 2030 zal de kostprijs naar 65 cent zijn geëxplodeerd. Dat wil zeggen, als de centrales dan nog bestaan, want ze moeten het al veel eerder afleggen tegen zon en wind. Centrales die vijf jaar geleden werden gebouwd met het idee dat ze veertig of vijftig jaar lang 10 dollarcent (8 eurocent) per kWh zouden kunnen ontvangen, dreigen na tien of 15 jaar failliet te gaan.

Gevaar genegeerd

De traditionele energie-analisten, van onder meer het internationale energieagentschap IEA en de Amerikaanse tegenhanger EIA, hebben deze ontwikkeling ernstig onderschat of zelfs genegeerd, aldus RethinkX. Gevolg is dat er enkele duizenden miljarden van banken en anderen in centrales zijn geïnvesteerd waarvan een groot deel nooit zal worden terugbetaald. Seba en Dorr vrezen dat bij ongewijzigd beleid rond 2030 ruim 1000 miljard dollar (een kleine 1000 miljard euro) in rook zal opgaan. In 2008 leidde het verdampen van 1700 miljard euro aan hypotheekleningen als gezegd tot het bankroet van veel banken en honderden miljarden aan overheidssteun aan banken die te belangrijk waren om failliet te mogen gaan. De crisis kostte wereldwijd miljoenen banen.

Dat moet dit keer worden voorkomen, stellen Seba en Dorr. De capaciteitsfactor moet op een realistisch niveau worden ingeschat, de stroomprijzen moeten daar op worden aangepast en wachten op het faillissement van centrales is geen optie. De waarde ervan moet nu al geleidelijk worden verlaagd. De elektriciteitsbedrijven moeten hun verliezen zelf dragen. De kosten mogen niet worden afgewenteld op de belastingbetaler, zoals bij de hypotheekcrisis.

Overigens geldt de waardevermindering ook voor waterkrachtcentrales. Ook die zullen steeds minder stroom hoeven te leveren, wat hun stroom duurder zal maken. Maar deze centrales hebben nog een verborgen waarde doordat ze klimaatneutrale energie leveren. Als er zon- en windloze periodes moeten worden overbrugd waarvoor ook nieuwe batterijen onvoldoende zijn, zullen de stuwmeren de favoriete ‘alternatieve batterij’ vormen.

Eemscentrale

In Nederland speelt het probleem in zekere zin nu ook al. Kolencentrales van vijf tot tien jaar oud moeten vanwege de klimaatcrisis versneld sluiten. Eigenaar RWE van de zes jaar oude Groningse Eemscentrale claimt 1,4 miljard euro omdat het zegt dat het de centrale eigenlijk nog tientallen jaren zou kunnen exploiteren. Maar de berekeningen van RethinkX maken duidelijk dat de centrale zichzelf waarschijnlijk binnen enkele jaren uit de markt zal prijzen. RWE is een Duits bedrijf. Onduidelijk is wie de rekening van een faillissement zal betalen als de Nederlandse overheid die 1,4 miljard niet wenst over te maken. Dat kunnen weer banken worden, of misschien toch weer de (in dit geval Duitse) belastingbetalers?

In zijn weblog ‘Vincent wil zon’ belicht Vincent Dekker innovaties en ontwikkelingen op het gebied van groene energie, dichtbij en ver van huis. Lees meer afleveringen op trouw.nl/vincentwilzon.

Lees ook:

Britten nemen in recordtempo afscheid van kolenstroom

In Engeland was de benuttingsgraad van kolencentrales vorig jaar al tot een schamele 6 procent gezakt. Over vier jaar moeten alle kolencentrales er zijn gesloten. In 2018 hadden de Britten de eerste dagen waarop helemaal geen kolenstroom meer nodig was.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden